Guest writer
HC Vanlalruata
MINISTER LEH AR
Kan minister of state pakhat leh Assam Rifles inkâra thilthleng hi thu chiang rin tlâk a awm har riau a. Tunge dik zawk tih hre lo hian a thla a thla hi hun a vei mai ang tih a hlauhawm ta hle. Assam Rifles-ho chhaihbuai tawk ni a sawi minister Pu F. Rodingliana thusawi hi media lamah kan lo hmu ngei mai a. Chutih lai-in Assam Rifles lam hian anmahni lam insawithiamna (rebuttal) chu a ziaktu hming leh nihna awm lo an thehdarh bawk a. Sipai an nih avangin ‘official’ takin thuchhuah an siam thei lo tih chu an ṭanchhan a ni.
Minister leh a zinpui, a naute sawi danah chuan he buaina lo inṭanna hi a bial chhung Kawlbem khua a ni a. Kawlbem khua-ah hian Assam Rifles sipai zurui ni ngei a hriat pakhatin minister leh a zuitute hi kaltlang phal lovin minister car darthlalang kikin ‘tunge i hming?’ ti a a zawh bâkan a car hma a India hnam puanzar intâr pawh a zahpah lo hle niin an sawi a. He Assam Rifles sipai hi zu a rui niin an sawi bawk a, an lirthei-ah hruai-in police lamin an la a, thubuai siamsak lovin an chhuah leh niin an sawi.
Hming ziah hnan loh Assam Rifles-ho insawifiahna-ah chuan Kawlbem khua a duty he sipai hi sakhaw rinna thil avanga zu in ngai lo leh kum 20 lai rinawm taka lo thawk tawh a ni an ti a. (Minister lam sawi dana zu rui anga sawi khan thil ho te te a zu inmite chungchanga Mizo tam tak rilru a khawih dan an hria ni ve nge tur a ni.) Minister zuitute kha an sipai hi hruai lui leh rubo (kidnap) ang hialin an puh leh a. An inpuh dan kimchang hi chu heta ziah vek sen pawh a ni lovang.
Hemi hnu hian minister leh a ṭhuihruaite hi Ngopa khua-ah Assam Rifles bawk hian lo dan buai leh an tum ni a sawi a awm a. Hemi chungchang hi chu kimchang deuhvin a tawn tawnin an sawi zui lem lo. Sawi hlawh ta ber chu Bungbangla bula indan buaina ni a sawi hi a ni. Hetah ber hian an thu sawi a inkalh nasa. Minister leh a zuitute hian Assam Rifles-in an kal tlang theih lohna turin barrel-te lo hungin lirthei ke tihthep theihna nen kawng an lo dang ni a sawi-in chu mi avang chuan an ding ta niin an sawi.
Assam Rifles lam chuan ralthuam tawlhruk lokal tur awma an hriat avangin kawngpui-ah hian lirthei kal an lo endik ngei a, minister leh a zuitute hi chu an dang hauh lova, tlang lovin an ding zawk niin an sawi thung a, hetah hian minister thuihruai zinga pakhat (a PS niin an ring) chuan a jacket phelhin Assam Rifles-te chu mawi lo takin a ankhum ni-in an sawi a. Assam Rifles mi pakhat ‘body camera’ chu minister zuitute hian an chhuhsak a, a tukah an kir leh niin an sawi bawk a. Thu dik hriat a harsa khawp mai.
He ta thil thleng chiang ang reng tak chu power minister thupek ni ngei a lang a Assam Rifles awmna hmun hrang hranga kawlphetha pek tihtawp lailawk kha a ni a. Assam Rifles lam sawi dan chuan chawhnu dar 2 aṭangin kawlphetha hi an mite awmna hmun 11-ah tihthim a ni a, zan dar 9 velah eng hi pek leh an ni a. An tihthim zingah hian Aizawl a battalion hmunpui, Serchhip a battalion hmunpui leh Zokhawsang te a tel a. An tih-én leh chhan hi CM a inrawlh vang niin an sawi a. Power department lam hian an ti ngei tih an sawi lo na-in an pha hranpa lo.
Mizoram sorkarin Aizawl khawpui laili atanga Zokhawsâng a an hmun thar tur ruahmansakna a Assam Rifles te sawn a tum chungchangah pawh hian kan chhaih hniam khawp mai a. Kan CM, Minister leh chief secretary-te pawhin Mizoram a awm DIG (Brigadier) leh battalion hotupa Colonel vel bawr hi an be ṭhin a, lo ip chawih chawih châng a tam. A sawn theitu Ministry of Home Affairs official liante hnêna na taka nawra chiang fek fawka hrilh ai chuan he laia an official te nau zawk ‘sir, kan hotu sang zawk kan lo hrilh dawn ni a,’ titute dawr vel hi an phâk tawk a ang khawp mai.
Chutiang chiah chuan thinrim hrikthlakna ni awm taka Assam Rifles ho hmun a darkar engemawzat electric han tihtawpsak a, kan thuneihna han lantir vêl kha kan thiam tawk ni-in a lang a. Kei chuan a naupang-chhe-thawmhnaw ka ti. Sapho thufingin, “Thir chu a sat lai-in dêng rawh,” a lo ti a. Chumi piah lamah chuan a den hun bâkah a denna lai tur taka den hi a pawimawh ber zêl a ni. Thinrim vanga hetiang thiltih mai mai hian ram ropui min thlen dawn lova, hniam te te a lungawi lohna lantir bak kan ti thei lo hi kan ṭhanmawhbawk a tling. Tuna kan chêt dan chin hi a hniam êm a, thlen lah kan thleng tawi a nih hi.
Assam Rifles te hian kan ramah hian enge an tih theih a, eng chin hi nge an thuneihna chin tihte hi zir chian a hun tawh. Mizoram hi rambuai a ni lo tih kan hre vek a. Hmarchhak state dangte angin sipai hnena thuneihna sang ‘Armed Forces Special Powers Act, 1958’ hi hun rei tak hman a ni tawh lo mai ni lovin, India ram state zinga ralmuang ber zing ami a ni. Hei bakah hian dan kenkawh chungchang ‘law and order’ hi central sorkar thu ni lovin state sorkar thu a ni tih hi chian’ a ngai.
State a buai tak zet a, an sorkarin a police-te hmanga ‘law and order’ a kengkawh zawh tawh loh chuan India Constitution bung 355-na angin central sorkar tanpuina a dil ang a, central sorkar chuan venhimna kawnga mawhphurhna la-in paramilitary force emaw sipai emaw hial pawh chu state-ah chuan a tirlut thei. Chutiang dinhmun a nih loh chuan state sorkar hnuai a dan kengkawhtute hian an state buai an chingfel tur a ni a, dan bawhchhiatna a awm pawhin an mawhphurhna a ni.
A bik takin Assam Rifles chungchâng hi hriat chian a ngai a. Central armed police force (CAPF) kan tih zinga rin luh an ni a, paramilitary force ti a sawi an ni bawk. Anni hi Ministry of Home Affairs hnuai a awm an ni chungin indona emaw hel pawl beihna kawng (operation)-ah chuan sipai ang bawka Ministry of Defense hnuai a awm an ni a. An officer tam ber hi sipai atanga ‘deputation’ a dah an ni. Chuti chung chuan an hna leh mawhphurhna ber chu ramri vén a ni a. Heti hian an ziak nghe nghe a ni – “The primary function of Assam Rifles is guarding Indian borders with Myanmar and China.”
Hemi chungchang hi kan danhremi ka zawt kual nual a, chiang taka min hrilhtu ka la tawng lo. Chu ber chu a pawimawh chu a ni si. Kan ram bikah chuan Assam Rifles hian Myanmar nena kan inrina lai hi an vêng a, BSF-in Bangladesh néna kan inrina lai an vêng thung tih kan hre awm e. Chutiang a nih lai chuan rambuai kan ni lo chung hian ramri ni lo, Mizoram hmun laili-ah hian kawngte khârin lirthei vakvel lo tidinga lo dap hi an tihtur a ni chiah em tih hi kan hriat chian a ngai a ni. Chumi pawh kan chik peih loh avang hian tunah kan la heti leih leih chu a nih hi.
Kan ram eichhia a kan ṭhalaite nasa taka suattu ruihhlo lo lut tur dang a tha an thawh hi sawisel kan tum lo. An hna pui ber ramri venhim hna an thawk ṭha em tih hi a pawimawh ber chu a ni phawt. Ruihhlo leh bungraw danga dan kalha sumdawnnate hi a buaipuitu tur danin a bithliah vek. Ruihhlo chi hrang hrang lo lut man kawnga thuneitu chu Customs, Enforcement Directorate te bakah Mizoram sorkar hnuai ami Police leh Excise & Narcotics department hnathawkte an ni.
Hmanah khan kuhva-ro tawlh chungchangah kan state Police-te’n an man theih loh thu leh ‘seizure memo’ pawh ziak tura thuneihna an neih loh thu, Customs department thuneihna a nih thute ka ziak tawh a. Khatih lai khan sawisel pawh ka hlawh nasa hle. State Police hian an hreng (detain) thei a, thubuai siam theitu erawh chu Customs official-te an ni. Hetiang thil hi politics a lâk a sorkar lai emaw beihna atana hman kan ching hi a pawi a, a tlo lova, kan ram tan a ṭha hek lo. Thil chik hi a ṭha.
Thil kal chho zelah AR ho thuneihna hmangsual kan pawm chho ta zel a. Hei hi kan thleng ta a. Engemaw a thleng a, kan ri hluai a. Arbawm hal ang chauh, hmuhsitawm takah kan insiam mek chua a nih tâk hi. Mizoram leh a chhunga cheng mipui himna hi India dan ang taka humhalh kan duh nge, politics ruihchilhna thinlung avanga duh duha an thuneihna kengkawh turin kan hlahthlem reng dawn? Kan hnam tan a tak ram hi a pawimawh tih i hria ang u, a phawvuak ni lovin.