HRISELNA LAM

Mizorama kan zirna kalphung (education system) chungchangte hi ziah tur a tam a, kan kal sualna leh tihdik ngai a tam hle. Education reforms commission dinte pawh a ṭhat rualin kan chhawr ṭangkai lem lo tih kan hre vek a. Kan ram sum dinhmun siamṭha tura ‘pay commission’ kan dinte lah chu sorkarin sum a sêng ṭeuh a. Sorkar dinglai-in a duhsak, sorkar officer chawl tawhte hna siamsak lehna leh pawisa pekna remchang ang chauhvah a chhuak a, an rawtna pawm a ni ngai hauh hek lo.

Hriselna lamah phei chuan a zirchiangtu tur commission emaw committee emaw hi an din tâk awm hria kan awm emaw chu? A pawimawh tehlul nen. Mi a hrisel loh chuan lehkha a zir thei lova hna a thawk thei hek lova, chu chu amah bakah a chhungkua, khawtlâng leh ramin a tuar a ni. Chutianga pawimawh si chu hriselna hian he ramah hian ngaihsak a hlawh tlêm hle mai a. Hriselna lama hmasawnna ruhrel (healthcare infrastructure) a kan hniamzia chu kum 2020 bul lam aṭanga Covid-19 hri rawn lêng khân a rawn phawrh chiang khawp mai.

Kum engemawzat kal ta (1993-96 vel) khan Senhri chanchinbu (kartin chhuak) kan enkawl ve lai-in Aizawl Civil Hospital-ah ni engemawzat chhung nitin mai kan va tamtal a. Chuta kan thil hmuhte kan ziahna ‘Damdawi-in nge Damlo in?’ tih vawi 3 vel lai a indawta kan ziah khan a nghawng na fe zu ni a! Kan hriat tum ber kha damlo an enkawl dan leh enkawlna hmanrua an neih ṭhat leh that loh a ni.

Damlote’n eng natna nge an vei tih hmuchhuak tura endikna hmun tam tak kha PWD-in cement concrete-a an sak a ni chungin a chung a hul lova, A chungah rangva an khuh a. Dental department kan va tlawh chuan ha phawi tur leh an ha dinhmun endik lai a inentirte an ṭhutna ‘dental chair’ kha awmze nei hauh lo a lo ni a. Ka chhung enna tur êng kha a thim tlat a, a ṭhutthleng pawh kha a che ṭha thei hek lo. Ka’n zawh chian chuan Delhi hmar lama mihausa pakhat, Mizoram sorkara thil supply lama hna hmu thei ber “company” siam a lo ni.

Kan sawi sêng lovang a, pakhat chiah kan sawi leh ang. Ruh lam enkawlna department-a thawktute pisa-ah kan lenglut a. An pindan pakhat chhungah chuan ruh tliak zawmna thir leh a kilhna tuiek hi a lo awm teuh mai a, thla ka la ṭeuh a. An hnathawk zingah thla ka la lai min lo phawk khan an head of department hnenah min lo va hêk a. Chu doctor un ve deuh tawh chuan min hauh a lo châk hle mai ni tur a ni a, “Eng vangin nge, kan bungraw dahkhawmte kan phalna la lovin thla in lo lak?” tiin min chhuahchhal a.

Damdawi-in chu mitin kal theihna (public place) a nih thu ka hrilhfiah a. Chu bâkah chanchinbumi kan nih thu-a chhan pahin engvangin nge kan IAS officer chawl tawh Pu Dengchhuana fapa, lirthei chetsual vanga a ke tliak zawmna atana an thir hman a tui-êk chhan leh chumi avanga zai (operate) nawn a ngaih..tih ka zawt lêt a. A chhungte’n a enkawltu doctor-te khin hial an duh thu an sawi tihte ka hrilh ta a. A hmêl chu a nélawm hranpa loh hle nachungin sorkara an lehkha thehluhte chu phawrhin min entir ta zung zung a: “Hei, sorkara rawtna kan thehluhah chuan German company-ah pawh rintlâk a khawvêlin a ngaih ngei-in an siam hi kan duh thu kan thlen a, mahse, India siamah pawh company hriat hlawh lem lo siam kha thuneitu sang zawk thu-in an lei ta a, keini tan chuan tih ngaihna a awm lo,” ti-in sorkara an lehkha thehluhte chu min hmuhtir ta sawk sawk a. A sawi dan chuan taksa chhunga thir phum tur rêng rêng chu hmun ṭawp berah pawh kum 20 dah a tui-êk hauh lo tur a ni. A sawi dan aṭanga ka chhiar dan chuan kan ram hruaitu leh thuneitute khan an khua leh tuite hriselna ai-in sum an siam theihna kha an ngai pawimawh zawk fê tih a ni.

Tuna kan dinhmun hi i luh-chilh teh ang u hmiang:

Kan sorkar lo hrawn tawhte leh hrawn mek hnuai-ah hian mipui hriselna tur ngaihtuahna tak tak a awm em tih hi ngaihtuah ngai tak a ni. Covid-19 hri len lai a ṭul lem lova sum senna tam lutuk, finance department-in an sum hman dan a bik taka endik hna (special audit) an kalpui tak hialte kha mi tam tak chuan ka hre reng tawh lo mai thei a. World Health Organisation (WHO)-in Covid-19 hri kai leh kai lo endikna atana hman tawh loh tura a tih (test kit) leina atana sum sen ngawt pawh kha rapthlâk tham a ni.

Hman deuh lawk khan health department hnathawk ngei-in min hrilh chu Aizawl Civil Hospital a natna hmuhchhuahna khawl tam tak chu hman tlâk loh a nih thu a sawi a. Chutiang a nih lai chuan kha department-a thawk doctor khan ama mimal lab-ah chuan khawl ṭha leh changkâng ber ber a hung thung ni a sawiin, Civil Hospital khawl chhia-a entir theih lohte chu ama mimal enkawl awmna lamah a thawn (refer) ṭhin niin min hrilh. Ka finfiah lo na a, dik ngei a rinna ka nei.

Chutiang chu kan doctor ṭhenkhat thiltih duhdan kumkhua leh inrochun emaw tih mai tur a nih avangin mipui hriselna kawnga mawhphurtu tam tak hi rinhlelh ena en an awl ta hle mai. Falkawn khua a State Referral Hospital (SRH) kan nei ta hi a lawmawm a, ṭhenkhat chuan Zoram Medical College emaw kan ti a, a ni lo chungin a awm ve tho mai a, “ZMC hospital” ti ta ila a fiah zawk mah awm asin. Mizo zinga central minister hmasa ber leh awm chhun Dr. C. Silvera hunlai a bul ṭan, a tak lo chang ta kan State Referral Hospital kan enkawl zui dan pawh hian duhthu a sâm lo khawp mai.

Mimal enkawl damdawi-ina inenkawlna senso sâng lutuka inenkawl pha ve lo ta chu sorkar enkawl damdawi-inah kan kal tam a. Chumi zingah chuan SRH (Falkawn) hi kan pan tamin keini chhungkua ngei pawhin kan pan zing hle. Doctor thiam tak tak rual an awm a, riak tura min tih pawhin nurse-te enkawlna pawh keini chuan kan fak a, sawisel tur kan hre hranpa lo. Inentirna mante, eng natna nge kan vei tih endikna man thlengin a man a tlawm a, mirethei tan chuan a chhenfakawm tak zet a ni. Mizoram tan chuan kan NEIGRHIMS a ni ve hawt mai.

Chutih rual erawh chuan he kan damdawi-in chhuanvawr hian a hming a pu zo lo ngawt mai. Cyclone Remal-in Mizoram a rawn nuai hlimchhawn khân an damlo enkawl ṭhenkhat kha Aizawl civil hospital-ah an ‘refer’ tih kan lo hria a, a inhmeh lo takzet a ni. Mizorama damdawi-in engemawzat a awm lai a sorkar laipui-in ‘state referral hospital’ din min phalsak a, cheng tam tak min pekna chhan kha a pha lo hle.

Hman ni lawka kan kal chuan damlo-te natna hriat theihna khawl (diagnostic equipment) ṭhat loh lai kan tawng fuh a. Mimal enkawl laboratory-ah chêng tam fê chawi-in kan inendiktir phah a. Kum hmasa lamah khan an ultrasound khawl chhia kha a thla tam têl teh meuh a ni a. A ṭhat hun nghakin kan awm ṭhup a, damlo na deuh, “private”-a kalna tur sum nei lo tan chuan manganthlak zet a ni. Damlo natna endikna khawl hi a inchhiat chhawk ta mai emaw tih châng a awm ve ta fo mai.

Thil dik lo leh maksak tak tak lo hre ve nual tawh chu rinhlelhna a khah hi a awl viau mai. Damlo natna endikna khawl (diagnostic equipment) tam ber hi a siamtu company-in an rawn bun leh a chhiat pawha an rawn siamṭhat leh tur a ni hlawm a. Chutiang atan chuan ruahmanna pawh siam lawkin inremna pawh ziah thlap a ni ṭhin. Covid-19 hrilên avanga an lokal thei lo ni lem tawh lova, rei lutuk a chhe ṭhin hi chu department hian a ngaihven vat vat tur a ni ang. Mipui tawrhna thleng hi ngaihthaha ngaihzam mai mai a thiang lo tih hi hriat a hun tawh hle.

Isua Krista khawvela a lén lai a a rawngbawlna pawimawh ber pakhat chu tihdam hna a ni a, damlo a tidam satliah mai ni lovin mitthi hial a kaitho a ni tih Thuthlung Tharah kan chhiar a ni. Chuvangin Mizote thih leh damna khawih, lehkha kan zir theihna leh hna kan thawh a, nupui/pasal fanau kan chawmna hna ṭha taka kan thawh theihna atana pawimawh tawpkhawk hriselna hi ngaihthah a thiang lo. Sum siamna atana hman phei chu a thiang lo leh zual. Mahni hnampuite ngei mai hriselna leh thih leh damna thil ngaihthah a sum siamna atana hman aia sual lian hi a tam lo ngawt ang. Mipui pawh kan thikthu a chhia tih hi sorkar leh helama thawk (healthcare professional)-te hian hre mawlh rawh se.