Guest writer
HC Vanlalruata
SPECIAL CATEGORY
A kum chiah chu ka hre tawh lova, kum 1994-95 vel kha a ni ta awm e. Delhi aṭangin phairam chanchinbumi engemawzat an lo zin ṭumin khatihlaia sorkar senior officer rual nen an inkawmna hunah Mizo chanchinbumite kan tel ve a; mahse an lokalna a hla bawka zawhna hun vel kha kianin keini ho chu nghavawk hram ang maiin kan ngawi reng a. An inchhang tawn vel han ngaihthlak kha chuan nu leh pate nena chawi eiho laia sawn man an rawn thin tak thut tleirawl an sawi ang maiin kan zak chem chem mai a, hnar a lian duh hle.
Hindustan Times chanchinbu correspondent hrat khawkeng zet mai khan, "Thingtlang hmasawnna lamah hian enge ruahmanna kalpui in neih? In hlawhtling thawkhat em?" tiin zawhna pawisawilo zeta lang hi a'n zawt a. Khatih laia kan Chief Secretary charge latu khan chhuang fe hian NLUP hmanga thingtlang khawmite tuamhlawm an nih dan leh sorkarin a kalpui dan a'n sawi a. Officer dangin an lo tuihnih liam liam bawk a. Chutah kan chanchinbumi chimawma khan, "Chuti si engatinge thingtlang aṭanga khawpuia pem in va tam em em si ve?
Khawpuia pem tam (urbanisation)-ah chuan hmar chhakah in sang lawt lak a nih si hi?" a rawn ti ta a. Buh deuh nuaih khan an chhang ta a. Duhtawk ta mai lo chuan, "Delhi-a veng pakhat Karol Bagh veng mihring awm pawh zatlo Mizoram mihring hi kumtina sorkar laipui aṭanga in sum hmuh zozai hian in ti hmasawn theilova maw?" a rawn ti leh ta zui a.
Chutah phei chuan officer zinga fing deuhvin a thupui an her danglam pui ta ngawt a nih pek kha. An hliam nasa lutuk lova, politician tluka vun chhah hi kan officer zingah an lo tam a, mawhphur lutuka inhre lote chuan an rilru chuan, "A na lo teih teih," an ti lek fang mahna.
Mizoram sorkar chauh pawh nilo, India hmar chhak state ṭhenkhat chuan a bik taka sum lama enkawlna an dawn theihna dinhmun 'Special Category State' an nihna chu an chhawm zui thei dawn ta lova. Union Finance Minister Arun Jailey chuan hetianga thil a awm takna chhan hi sorkar laipui-a sorkar thar thiltih ni lovin sorkar kalta (UPA-II) hunlaia din Finance Commission 14-na duhdan leh rawtna a nih vang a ni a ti. (Kan hriat mai mai atan, Planning Commission kan tih mai kha chu India Constitution hmanga din a ni ve lova, Finance Commission te hi chu India Constitution tlawhchhan ngata din, sapṭawnga 'statutory body' an tih ang a ni a; rawtna siamtu satliah 'advisory body' a ni velo a; an rawtna chu pawm ngei ngei tura ngaih tihna a nih chu).
Finance Commission 14-na khan sorkar laipuiin chhiah a khawn tlingkhawm aṭanga state te hnena a pek chhuah ṭhin za zela 32 kha za zela 42 a tihpun turin rawtna a siam a; chu chu state te tana ṭha tak anga lang, ṭha silo niin a bikin special category state kan tihte chuan an sawi a. Business Standard chanchinbu phei chuan, "The devil is in the details for states' enhanced share of central taxes" a lo ti lawk reng tawh a ni. State te'n sorkar laipui aṭanga an chanvo leh sum hmuh tur a pung nia an hriat lai hian special category state ho tan phei chuan luhaina tur a tam ta em em mai a. A bika enkawl a, sum leh pai-a thilphal taka sorkar laipuiin a tuamhlawmna chu hlih a lo ni ta a. Sorkar laipuiin CSS leh thildang tam taka Rs 100 a rawn pekah Rs 90 a tum a, state-in Rs 10 chauh a pek ve a ngai ṭhin kha a ni a. Tunah chuan Rs 100 rawn pek turah Rs 25 te, Rs 40 te leh Rs 50 te hiala dolet ve a ngai dawn ta a, chu chu kan ram hruaitute tiluhai em em tu chu a ni ta a ni.
Mizoram sorkar kalphung hi Synod khawmpui rorel ang deuh a ni a, thil inthlakthleng lam ti hleitheilo leh tingam mang lo, “Kan kal ngaia kal hi tha kan ti” tih emaw, “Hetia kan sawiho hi tawk kan ti,” tih emaw anga kal kumkhua a ni a, thil inthlakthleng hlawk (radical change) phei chu beisei ngam a ni lo. Kum enegmawzat mi state-a pawl 11 leh 12 High School lama an behtir tawh hnu-a College-a PUC 1st year leh 2nd year tia behtir zui reng sorkar kha a ni a.
Khatihlaia NEHU-in loh theih lohva a tih luih tir tak avanga zirlaite leh sorkar ngei pawh buai namen lova a buai laite kha ngaihtuah let loh theih a ni lo. Khatiang kha thildanga a tih dan pawh a ni a. Kum tam kal dan an thlak theih loh avangin tuna Finance Commission 14-na rawtna anga sorkar laipuiin kalphung a rawn her pawh hi Mizoram sorkar hian a hliam nasa ngawt ang tih hai rual a ni lova, a dam chhuak zo meuh lovang tih pawh a hlauhawm.
Kumtin budget chu siam ve ziah a ni na-in Plan leh Non-plan awmze neia thliar fel tak tak hlei theilo sorkar a ni. Finance Minister hlun Pu John Lalsangzuala (fam) sawi angin sum hmuh tura beisei zat aia tam hmanga nuam tawlna’na sum renlo sorkar kan hrawn rei tawh avangin nuam tawl an thlah thei lova. Mipui hmasawnna thlen silo, ṭhalai lehkha thiam leh thiamlo tan pawh hna thawh (sorkar hna nilo) theihna tur remchang siam zawnga sum hman tur dah mumal lovin kan kal rei tawh a. Mipui tam zawk dinhmun chawikang hmasa lova chhiah lak vak leh chhiah lak zat tihpun vak erawh an ching hle.
Dik tak chuan khita kan sawi phairam chanchinbumi sawi dan ang khian ruahmanna fel tak leh eirukna nasa lutuk awm lova hman atan chuan sorkar laipuiin kum tina sum min pek hi a tam tawh lutuk a. Dik tak leh awmze neia hman chu ni sela chuan hetiang zat lek mihring awmte hmasawn hle tawhna tur leh state dang aia hmasawn thei tawh tur kan ni. “Kan hnufual bik” kan tihte hi a dik reng, mahse heti chen chen kan hnufual reina chhan hi nawmsip bawl kan thlah theihloh vang leh awmze neia sorkar laipui sum min vur zozai kan hman’ ngailoh vang a ni mai. Kan pangchang rei lutuk a, ILP, hna hauh sak bik (reservation) leh special category hian min ti novin hmalam pana pen thei lovin min siam a ni thei mai em? Kan pangchan’ viau laiin heti hian an rawn ti ta si a; kan inher dikin kan inher rem mai dawn nge kan tlu sawp dawn? Nuamchenlo ngam, a taka hmasawnna kalpuia sum leh pai dik taka vawnga dik taka hmang ngam sorkar kan neih loh chuan a sawp chu nasa tak a ni ang. Kan dinhmun diktak hria hian an insiamṭha ngam dawn em? I lo thlir ang.