Guest writer
HC Vanlalruata
PU VENA THUSAWI
Hmanni khan chief minister Pu Lalduhoma’n US a a zin ṭuma hmun 2-a a thusawi chungchang a inhnialna kan sawi tawh a. Kan CM thusawi helhtute kha a bik takin BJP hruaitute an nih thu leh thla 2 lai liam hnu a rawn sawi pawr thar lehtu kha Goa BJP hruaitu a nih thute pawh kan tarlan kha. Amah lah kha Kristian a ni leh nghal. Tam tak chuan kan CM thusawi laimu kha an man ni a a lan lai-in ṭhenkhat erawh chu sap ṭawng takin an ‘paranoid’ laklawh tawh a, hmun hrang hranga Mizo awmte inlaichinna dik tak, unau leh thisen zawm leh inunau vek kan nih dan sawi pawh ngai hua an awm ang tih an hlau zek zek ni-in a lang.
Thil dik tak leh kan nihna reng ni si, India rama Mizoram, Manipur leh ṭhenawm dang state bakah Myanmar (a bikin Chin state leh a ṭhenawm Sagaing division) bakah Bangladesh ram Chittagong Hill Tracts a chengte hi thlah khat, thisen zawmpui leh unau kan ni tihte hi sawi chhuah kan hlau ta dawn dawnin a lang a. Hei hi thil pawi tawpkhawk a ni. Mahni chhungkhat lainate pawh thlauthla a tuithlar khawpa dawihzep chu i ni lo hrâm ang u hmiang.
Kan CM thusawi ang tho hian kan Rajya Sabha MP neih chhun Pu K. Vanlalvena hian kan unaute chungchang hi a vei hle tih a hriat a. Kan Lok Sabha MP kal ta Pu C. Lalrosanga nen nikum chhung khan vawi duai lo Manipur Zofate thlavang hauh a Parliament a au chhuah tumin an bei a ni tih kha tam tak chuan kan hre reng tawh lo mai thei e. An awmna party MNF kha central sorkara rorellai NDA zawmtu an ni tih an hre chiang hle a, chuti chung chuan tui (water) ai chuan thisen a chhah zawk miau si avangin an thawhpuite lawm loh zawng a ni chungin an bei ngar ngar a nih kha.
Tun hnai-ah kan MP Pu Vena leh Manipur Rajya Sabha MP Leishemba Sanajaoba chu tawngka-in an inbakkaih nasa viau mai a. Sanajaoba hian Manipur chungchang sawi ve tawh lo turin Pu Vena hi khap a tum a ni ber. A ṭan chhan ber chu state dang mipui thlantlin ni si, Manipur state chungchanga inrawlh chu a tihtur a ni lo tih a ni. Pu Vena erawh chuan MP-te hi India ram aiawha thlan, India ram pum tana thawk tur an nih avangin India ram khawi hmuna thilthleng pawh an ngaihvenin an buaipui thei a ni, a ti thung.
Manipur hian Lok Sabha MP pahnih an nei a. Kum 2019 inthlanpui khan dan pangngai-in Meitei tamna bialah chuan Meitei thlan tlin a ni a. Tlangmite awmna (Outer Manipur an tih mai)-ah hian MP pakhat awmin Zofate leh Naga-te hian an inneih chhawk ṭhin a. Tun term hnuhnung ber kha Naga lam chan hun a nih avangin Zofate’n Parliament-ah aiawh an nei ve lo. Chu chu kan Rajya Sabha MP hian hria-in Parliament chhung leh pawnah pawh Manipur Zofate aiawh a nih tel thu a puang a, a hun lai chuan sawi pawh a hlawh viau a nih kha. Kumin inthlanah pawh Kuki-zo candidate an awm loh avangin Naga bawk MP a thlan leh a ni..
Central-a BJP kaihhruai NDA sorkar rilru hi hai rual a ni ta lo. Tunhma aṭangin sorkar laipui hian chhan dawrawm tak tak pawhin India Constitution article 356 hmangin state sorkar ṭhiatin president’s rule-ah a lo dah tawh ṭhin a. Sawi hlawh ber pakhat chu, kum 40 kal ta, August ni 17, 1984 a Andhra Pradeh larsap Ramlal-a’n MLA tam zawk thlawpna hlawh reng chung si a an CM NT Rama Rao kaihhruai Telegu Desam sorkar paihthla a president’s rule a puan kha a ni awm e. He larsap hian prime minister Indira Gandhi laka tlaktlum a tum luat vang liau liauin NTR sorkar paihthla-in N. Bhaskara Rao a CM tir a, mahse MLA ngah zawk NTR-a chuan a paihthla leh thuai a nih kha.
Hetiang deuh hi a tam mai a. Sorkar laipui a sorkarna chelhtu party ni lo state sorkar tam tak hi an dinhmun a la derthawng reng a. Chhuanlam dawrawm tak hmang pawha ṭhiat a, president’s rule a a dah mai hlauthawng zek zek an awm nual a. Chutiang a nih chiah loh pawhin sorkar laipui hmanrua, CBI, enforcement directorate (ED) leh income tax (IT) department hmang ṭangkai a hnawh chêp pawh an awm mêk a nih hi.
Chutiang a nih lai chuan a state buaina rapthlak tak, mi za têl tak meuh meuh an thih a, chenna in 7,000 chuang leh Pathian biak-in thlenga an hal tawh hnu leh mi sing tel tam mahni inlum luah ngam lova an awm hnu-ah pawh sorkar laipui chuan an sangawi-zawnpui Manipur CM Nongthombam Biren Singh-a kaihhruai BJP sorkar chu tun thlengin a la ṭhiat ta lo chu a ni a. Hei hi tun kumzabi chhunga thil mak zinga telh tlâk a ni. Manipur sorkar hi a chhunga cheng mihring, an in leh lo leh bungrua leh muanna humhalh kawngah a hlawhchham chiang hle a, chuti chunga a mawhphurtu CM kaihhruai sorkarna chelhzuitir reng hi khawvel pumah pawh thil thleng zen zen lo a ni.
Hei mai hi a la ni ta lo fo. Manipur CM N. Biren Singh kaihhruai hian an sorkar damkhawchhuahna an khelhna kawng, an state chhunga vote nei ngah ber Meitei-ho vote an chelh theihna atân he state a tlangmi kan thisen zawmpuite chu inthawina halral thilhlanah a hlan mek a. Manipur hi state hrang a nih avangin Mizoram sorkar tân a tak taka han inrawlh a rem loh chin a awm tih chu kan hre vek mai. Chuti chung chuan kan hnampuite, sakhaw thilah pawh rinna kawnga kan aihnahphahpuite tawrhna rapthlâk tak hi ngawi renga uipui tuilian thlira en liam thei nih a thiang lovang. Kan ngawih renga khawvâr kan nghah ngawt a thiang lo a ni tawp mai.
Chuvangin kan Rajya Sabha MP thusawi hi a lang a pauva kan thlawp ve ngam lo a nih pawhin ‘Manipur buaina hian min rawn khawih buai ve ang’ tih ngaihtuahna dawihzep tak hmang chuan i sawisel lo ang u. Mizote chuan “Dam leh tlâng khatah, thih leh ruam khatah” tih hi kan thupui a ni a, hei hian tlang hrang hranga awmte a huap vek a ni. Manipur, Myanmar leh Bangladesh a awm kan unaute tawrhna râpthlâk tak hi kan hriatpui a, thisen chhuah lêt zawnga lo ṭanpui ve lam ni lovin an tawrhna tawrhpui a, theih ang anga lo tuamhlawm bakah an thlavâng hauh hi he lai a an chhungkhat lainate’n kan lo tih ve theih chu a ni a. Tih ve ngei pawh a ngai.
Ṭhian chhan thih ngam nih aia ralkhatah pawh mahni sahimna ringawt ngaihtuah leh unau thisen zawmpuite thlavang pawh hauh ngam lo khawpa dawihzep Mizo hi kan tam ta êm êm tihna a ni ang em? Mizoram mipui hi chu kan MP Pu Vena hnungah hian kan ding tlat tur a ni a, kan CM Pu Lalduhoma’n inpumkhatna chungchanga thusawi pawh kha kan dinhmun dik tak a nih avangin kan thlawp tlat tur a ni ang. Chumi ti ngam lo mipa ngat phei chuan pawnfen tal feng ngam teh se.
Manipur, Myanmar leh Bangladesh buaina kan sawi hian a tuar nasa berte hi kan thisen zawmpui leh thlahtu thuhmun an ni miau mai a. Chuvang tak chuan harsatna leh tihduhdahna rapthlâk tak an tawh tlansanin Mizoram, an khawpui ber leh muanawm bawk si hi an rawn pan khawm lo thei lo a ni. Unau leh thlah khat kan nih bâkah kan ram a inzawm vek a, British sorkarin min ṭhendarh a, India ram bikah chuan state hrang hrangah ṭhen darhin kan awm leh mai a ni.
“Sem dem dam dam, eibil thi thi,” tih thupui-a neitu kan nih avangin kan unau tuamhlawm leh chhawmdawl ngaite chu kan neih ang ang kan lo sem ve a. Hei hi inunauna thlarau dik tak chu a ni reng a ni. Unau piang hmun zingah pawh sual bikte, fel tawk lote an awm a, chhungkhat zingah pawh midangte tana hnawksak an awm. Chutiang an nih avang ngawt chuan kan chhungkhat, kan unau an nihna a bo chuang lo tih hi kan hre reng tur a ni ang.
Manipur bikah hian tun hnai a kan CM leh MP thusawi hi ngun takin ngaihtuah teh ang u. An ram chhung inrelbawlna-ah an han inrawlh hranpa lova, kan unau thisen zawmpuite’n an tawrh nasat tawh êm avangin ṭawngkamin an thlavang an hauh mai chauh a ni a. Manipur sorkar zawk hian ngun taka a ngaihtuah tur chu hun rei tak Mizoram mite pawh Imphal phairuama an him loh lai -in Mizorama Meitei awmte chu thlamuang takin an awm reng tih hi a ni. He state a Kuki-Zo ti a invuah kan unaute an him loh zel chuan hei ai a thu khal deuhva intawn hun hi a thleng lovang tih sawi theih a ni tawh lo.