BAWHCHHETU

Mizoramah hian dan bawhchhiat hi a pawi nêp deuh emaw ni tih palh a awl khawp mai a, a chhan chu dan bawhchhetu tam tak, thuneihna chelhtu an nih avanga hrem lohva chhuak ta mai mai kan hmuh fo vang a ni mai thei. Dan (law) ngei-in dan bawhchhiat chu sawi loh dan kengkawhtu atana a ruatte hi dan bawhchhe nasa ber ber an ni fo tih erawh hi chu tam takin kan hre kher lo mai thei a ni.

He tiang thil dapchhuak ṭhintu atana ṭangkai ber chu chanchinbumite (media) an nih lai-in chutiang hawi zawnga thawk chu Mizoramah hian an tlêm hle a. Sorkar thuchhuah chhuah chhawng mai mai hi a tam ber an nih avangin mipui-in thu tak tak an hriat theih loh phah ṭhin tih hi thup theih a ni lo. Chutiang zingah chuan thil dik lo haichhuah kawnga thawh hlawk tak ‘The Frontier Despatch’ (TFD) hi a mal din nalh a ni. TFD-in a thuziah pakhat hi tun ṭum chu i ngaihtuahho teh ang u: –

Lirthei chetsual thulha zangnadawmna beiseite zualko theihna, Motor Accident Claims Tribunal (MACT) chuan kum 2006 aṭanga vawiin thlengin lirthei insurance nei lo chesuala thi, hliam leh lirthei chhia zangnadawmna pe turin department 13 te chu ṭum 49 a hriattir tawh. Zangnadawmna atana chawitir belhkhawm chu Rs. 2,56,55,902 a ni a. Lirthei insurance leh lirtheiin boruak ṭha lo a pek chhuah endika man theitu chu Police leh Transport Department hnuaia Enforcement staff te an ni a.

Mahse, heng department pahnih hian insurance an tih loh avangin Tribunal-in sum tam tak a chawi tir tawh ṭhin. MACT-in sorkar lirthei, insurance tih loh avanga sum a chawi tir a chhinchhiah theih hla ber chu kum 2006 kha a ni a. Hemi kum aṭanga vawiin thlengin sorkar department 13 zingah hian Transport department chu zangnadawmna chawitir tam ber a ni a. ṭum 23-ah cheng nuai 85 chawitir a ni. Zangnadawmna pe tura tih zinga mi 19 chu thi-in pathum an hliam a. Pakhat erawh lirthei chhiat avang a ni.

Home department hnuaia awm police pawh zangnadawmna ṭum nga chawitir a ni tawh a. Pathum chu thi chhungte hnenah pe tura tih niin, pahnih chu hliam hnenah a ni a. Police sum chawitir zat chu cheng nuai 60 dawn a ni. Court-in zangnadawmna pe tura a tih department te hian sum an neih loh avangin sorkar/mipui sum bawm, Finance department-in a enkawl aṭanga pek a ngai ṭhin a. Lirtheite’n insurance nei se chu zangnadawmna hi insurance company pek tur a ni.

He chanchinbu-in lirthei dinhmun a zawhna chu GAD chuan May 13 khan department zawng zawngah a thawn chhawng a. A vaiin office 35-in an chhang a, office 13 leh DC office 10-in an chhang lo. He’nga lirthei tarlan 1,770 zinga 454 (25.6%) chauhvin insurance a nei a, 144 (8%) chauhvin Pollution Under Control Certificate (PUCC) nung a nei bawk. Lirthei insurance tih leh pollution endiktir hi The Motor Vehicle Act-in a phut a ni.

Mizoram sorkarah hian a hma chuan department-in ‘corpus fund’ a neih chuan insurance tih a ngai lo, tih a ni a. Mahse, hei hi October 22, 2022-a GAD thu chhuahin a ṭhiat a. February 2022-a Supreme Court thupek leh hemi kum vek September 2-a Joint Consultation Meeting thutlukna a behchhan a. Administrative department zawng zawngte chu an enkawlna hnuaia sorkar lirthei zawng zawng ‘third party risk’ laka insure vek turin a hriattir. TFD-in RTI hmanga sorkar lirthei dinhmun a dilah hian department tam takin RTI dilna an chhan hma-in an lirthei ṭhenkhat insurance ti tharin, PUCC an la chuk chuk tih an chhannaah a hriat theih a ni.

March ni 3, 2012 khan Mizoram State Transport (MST) bus pakhat, zinmite phur, Vaitin pan chu Darlawn bulah a chesual a. Hemi chungchanga sorkar thu chhuak chuan driver leh conductor telin mi 13 chu a hmunah an thi a. Khatih laia Chief Minister Pu Lal Thanhawla chuan Magisterial Inquiry din nghalin, Transport Minister PC Zoramsangliana chuan a maawhah ngaiin banna a thehlut nghal bawk. Mahse, chu chu a tawpna a ni lo a. A hnulamah thi chhungte'n zangnadawmna an ngiat a. MACT chuan department hnenah pawisa pe turin a hriattir a. Transport Director chuan zangnadawmna an phut chu department-in a nei lo a. Sorkar-in a pek sak avangin tun hnuah Mizoram sorkar sum leh pai dinhmun enin zangnadawmna pek tur chu sorkar-a innghah chi ni lovin an hre ta a. Kum 2019 bawr vel aṭang khan an lirthei, a bikin bus-te chu an insure ta vek a ni.

Vawiin (December ni 9) aṭang hian Police leh enforcement lam chuan ‘Ngaihnathiamna tel lovin’ lirthei an endik ṭan leh dawn ta a. He ta an endik uluk zual tur zingah hian an lirthei insure lo leh boruak a pek chhuah a chhiat leh chhiat loh Pollution Under Control Certificate (PUCC) nei leh nei lo a tel leh ngei dawn tih a chiang. Chutih lai chuan he’ng department pahnihte hi hetiang ti tur hian an tling tawk em? A sap ṭawng takin ‘moral right’ an nei em? tih hi ngaihtuah a ngai a ni.

TFD-in a ziah danin kumin January leh August thla inkar chhung khan Police-in insurance thi 88 an man a, Transport department enforcement lamin 1,285 an man thung a, an man belhkhawm hi lirthei/mihring 1,373 a ni. PUCC nei lo/thi hi Police-in 122 manin enforcement hovin 838 an man thung a, a vaiin 960 a ni. Chutih lai vek chuan Police department hian lirthei 823 a neih zinga 213 chauh an insure a, PUCC nei 7 chauh a awm bawk a. Transport department hian lirthei 45 an neih zinga 42 chu insure an ni a, 42 chu PUCC nei an ni bawk a. Kum 2019 aṭanga an pianthar vang chauh a nih hmel, Transport pawh hi.

‘MV Act’ ti a kan sawi mai ṭhin, Motor Vehicles Act, 1988 hi a khauh hle a, tun hnai a an siamṭhatah phei chuan he dan bawhchhiate hremna, a bik takin pawisa chawitir tur zat hi a tam uchuak hle a, a lêt aia tama tihpun pawh a awm nual. Chu tiang a nih lai a a endiktu leh chawitir theitu a ngaih, sorkar department pahnihte’n an kenkawh ber dan an lo bawhchhe kumkhua mai tih hriat hian a zahthlak tak zet a ni.

Sorkar officer-te hi sorkarin lirthei a kawltir chhan chu hna thawhna atan a ni a, hnathawhna atan aiin mimal thilah leh pisa kaina leh hawnna atana hmang rim zawk hi an tam mai thei a ni. A lirthei man sorkar pêksak, a enkawlna senso, a khalhtu hlawh leh a tui (fuel) leina senso chena sorkarin a tumsak vek an ni a. Chutiang ni chunga MV Act hmanga hrem ve theih loh leh man theih ve loh thawka an thaw hi a fuh lo hrim hrim.

Mizoramah hian lirthei hmanga eizawng tam tak an awm a. Ṭhenkhat chu an neih thinglung-khawng tak meuh meuha eizawnna atana lirthei leite, pawisa puk chawpa leite an ni a. Lirthei lei ringawt a ni ta lova. Dan anga inziahluh (registration) tih dawnte, number an pek tar tur leinate, kum tina kawngpui a tlan man (road tax)-te bakah insurance tihna senso leh a khat tawk (thla 6 dan)a PUCC siam reng ngaite hi a rit hle. Chutiang tho chu eizawnna leh chhungkaw mamawh avanga mimalin lirthei an leite pawh a ni vek mai.

Anni’n chutianga sum tam tak sênga lirthei an neih a an enkawl lai chuan thuneitute’n an endik a, kawl tur ang an lo kawl kim loh emaw an lehkhate a lo dam tawh lo a nih chuan sum tam tham tak an chawi ṭawk ṭawk reng bawk a. Ṭhenkhat an eizawnna a kal tluan loh lai pawha an lirthei leina atana bank aṭanga an pawis puk rulh reng ngai nen chuan an phur a rit khawp mai.

Chutiang a nih lai chuan sorkar lirtheite chu endik hlawh ve ngai meuh lo an ni thung a. Hei hi MV Act, 1988 kengkawha he dan tlawhchhana dan bawhchhiate man theitu Police leh Transport department-in dan an lo bawhchhiat nasatzia aṭang hian a lang chiang hle a ni. Dan rorelna (rule of law) diktaka kalpuina-ah chuan mitin hi dan mithmuhah chuan intluk tlang kan ni a, chutianga en vek tur chu kan ni a, dan chunga leng an awm thiang lo a ni. Hei hi sorkarin tun aṭanga diktaka a kalpui nghal tur a ni ang.

Vawiin aṭanga khauh taka lirthei endik ṭan turah hian CM chuanna a ni emaw, minister leh thuneitu dang bâkah sorkar lirthei zawng zawng pawh ngaihhnathiamna awm lovin endik ve vek ni tawh rawh se. He ramah hian dan hi lal ber tawh sela, dan hnuai-ah chuan mi zawng zawng hi kan intluktlang tawh tur a ni ang. Chutih rual chuan PUCC pek chhuah theihna hi hun tam tak khawhrala intlar ngai lo tura hmun tam taka siam a nih hma chuan ngaihhnathiam rih ni bawk teh se. Tlin lo chunga dan kenkawh tum hi dan bawhchhetu siam tamna mai mai a nih bakah kan air quality index (AQI) a hniam ber man pawh a ni ang chu.