INTHLAH PUN

Kohhran hruaitu (puithiam) tam tak hian Bible-a Pathianin inthlah punga leilung luah khat tura thu a chah hi changchawi-in inthlah pun leh fa neih tam hi an sawi mawi chiam ṭhin a. Tun hnu hian kohhran hruaitute bâkah Mizorama pawl ṭhenkhat hruaitute pawhin helam hi an sawi uar a. Sorkar pawhin sawi uarin sorkar hmasa-ah phei kha chuan minister pakhat hausa tawntaw khân a bial chhunga fa ngah zualte kha lawmman atân sum tam tham deuh tiamin pêk pawh a pêk hlawm kha.

Hindu kulmuk pawl ni a kan sawi ṭhin Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS) hotupa Mohan Bhagwat (fa pakhat mah pawh nei lo) chuan tun hnai lawk khan inthlah pun a pawimawhzia uar takin a sawi a. India rama mihring inthlahpun dan hi nupa tuak fa neih 2.1 aia a tlem hunah hnam a ral dawn a ni tiin nupa zawng zawngte chu fa 3 aia tlem lo nei ṭheuh turin a ngen a ni. Hetiang tho hian kan chief minister pawhin inthlahpun a ngaih pawimawhzia hi tun hnai khan sawi-in fa nei tamte tana lawmman siam an ngaihtuahna-ah a awm niin a sawi a ni.

RSS hruaitu-in inthlah pun a sawi uarna chhan hian awmze thuk tak a nei a. Hindu sakhaw betute hi an changkang a, fa neih tam ai-in chhungkaw ruahmanna fel an ngai pawimawh zawk a. Kan Hindu ṭhian ṭhenkhat hi fa 1 emaw 2 emaw neiha duhtawk an tam mai. Chutiang a nih lai chuan RSS leh Sangh Parivaar pawl dangte’n an hlauhthawn ber chu Muslim sakhaw betu pung chak lutuk hi a ni. Muslim sakhaw betu chuan Shariat dan tlawhchhanin nupui 4 thleng a nei thei a, a chawm zawh phawt chuan chu ai a tam pawh nupui a nei thei an la ti cheu. A ‘pui’ an khawi tam theih avangin an pun chak dan hi a namên lo a ni.

Hei hi an hmuh reng avangin Hindu sakhaw humhalh duhtute chuan hun rei lote-ah India ram hi Muslim sakhaw betute tam berna ram a la ni mai ang tih an hlauthawng êm êm a ni. Mizoram bikah hian kohhran member an lo pun a, thawhlawm a lo pun duhna leh pastor bial a pun theihna ringawt atan chuan inthlahpun/pian pun hi kan sawi lo turah ngai ila. Kan politician-te pawh hian hnam damkhawchhuahna atan ‘tam a ngai’ ti a an sawi hi an phâk tawkah chuan a awm lo lem lovin a lang.

Sakhaw thil leh politics ngaihtuahna ringawt aṭang ni lem lo pawh hian inthlahpun chungchang hi mithiamte pawhin an buaipui nasa a. India rama sumdawng thiam bera ngaih Parsi hnam pawh hi inthlahpun/pian pun lam an ngaihthah avangin an ral thum mai dawna ngai-in an ral mai lohna atana hmalakna lian tham tak pawh kalpui a ni. Kan hriat thiam dan tur chuan Prime Minister Indira Gandhi pasal Feroze Gandhi te hnam kha an ni a, hnam ropui tak ni mah se an tlem tawh luat avanga an ral mai hlauhawm dinhmuna lêng mek an ni.

Chiang taka kan hriat ngai erawh chu hnam damkhawchhuahna hi mihring tam lamah a innghat hauh lo tih hi a ni a. Khawvel hi tam tam damkhawchhuahna a ni lova. Tam lam (quantity) ai-in takna leh thiamna (quality) hi damkhawchhuahna atana pawimawh zawk chu a ni. Tih tak takah chuan India ram hi khawvela mihring tam ber dawttu a ni chungin infiamna lamah chuan engmah lo a ni ber mai a, Mizoram ai a ram té zawk daih Singapore nen pawh tehkhin ngam chi a ni lo.

Indo dawn ta se, India hi a ram chhunga state te ber zing ami Mizoram tiat awrh Israel ai-in nasa lutukin ralthuam leh ralrél dan phungah a hniam a. Nuclear ralthuam nei ve ve tih ngawt ni lovin Israel hian duh thâlin a sawp hrep thei dawn tih a chiang em em a ni. Khawvel inelna dang infiamna - Olympic leh World Cup Football te chu sawi loh khawvel huap chiah lo Commonwealth Games-ah te pawh India ropui lohzia chu kan chiang êm êm a nih hi. Tam satliah hi fahrah puan hlai ang chauha ṭangkai lo a ni fo. Khawvel pum huap infiamna a India tana che ṭha phate chu mihring tlem te awmna hmarchhak state te reuh te te ami an ni tih kan hriat vek hi.

Chuvangin a pawng-a-taka inthlahpun sawi mawi leh chiam ṭhin hi thil awmze nei thui lo tak a ni tih kan pawm ngam a hun tawh. Hmasawnna leh changkanna hi mihring tam tléma teh chi a ni ngai lova. India rama hausa tawntaw fapa-in zan khata 5-star hotel a a pawisa senral zat hi he ram thingtlang khaw pakhata kuthnathawk rethei tak takte kum khat thawhchhuah ai-in a tam zawk daih tihte hi ngaihtuah tel atan a ṭha awm e. Hmasawnna inkhuangrual lo lutuk ramah hmasawnna leh changkanna tak tak a awm thei ngai lo, tihte hi hriat tel a ṭul.

Ka ṭhianpa doctor pakhat chuan pian pun chungchang hi chu Siamtu kuta dah mai hi a ṭha-in a hahdamthlak ber a ti a, a dik thui ngawt mai. Fa awt ngawih ngawih leh chawm zo êm êm tur nupate’n pakhat pawh an hring lo tihte hi ngaihtuah tel a ngai fo a sin. Chutih rualin kutdawh chung leh chenna in pawh nei lo rel chawlhhmun a riak mai maite’n fa an ngah em emna India ram hi changkang tura beisei a harsa a ni.

China ram ropuina hi mihring an tam luat vang a ni lova, an ram leh hnam hlui leh hlun vang a ni hek lo. Tunhma phei chuan a ṭhenawm ram te reuh te Japan khân duh duhin a chalah a pen mai mai ṭhin a nih kha. An ram mihring theihna leh thluak (human resources) an hman thiam hnu a economy lama lo ṭhang ta chauh an ni a. Muslim ramte hi an pung chak tlangpui a, chu’ng zingah chuan Pakistan pawh hi a tel ve na a, an ram retheih dan hi sawi loh a leng a ni. Pun chak, pian pun leh fa hrin tam (tam hrim hrim) ngawt hi hnam damna, hmasawn leh changkanna a ni hauh lo tih hi a chiang a ni.

Pian pun hi a ṭha an ti tak tak a nih chuan kan sakhaw puithiamte hian kan chenpui leh ṭhenawm hnamdang, Siamtu-in duh taka a siam ve thote pawh hi fa nei tam turin biak-in maicham (pulpit) aṭang hian fuih ve rawh se. Chutiang a nih loh phei chuan kan sakhaw rinna kalpui dan hi ngaihtuah ngai a ni ang. Pathian hian a siam mihringte hi inngeih tak leh inrem taka chengho turin min duh tih hi kan pawm a nih chuan pian pun a tam bika hnamdang leh rin hran neite rahbeh hi a duhdan a nih a rinawm lem lo. Fa an hrin tam avanga a hringtu nu hriselna-in a tawrh theih dante thleng hian zir chian a, ngaihtuahna changkâng kalpui tel a ngai a ni.

Kan sawi fo tawh. Mizoramah hian kohhran leh tlawmngai pawl liante nawrna avangin kan ram pual bikin zu khap hmakna (prohibition) dante hi kan han siam leh ngawt ṭhin a. A nghawng tur ngaihtuah thui hauh lova thiltih hi kan ngah hle. State pachhe ber hian state dangin an hman loh khapna dan kan hman chuan kan Police/Excise lockup tihlen a ngai dawn a, kan tannin (jail) zauh leh tihchangtlun hmasak phawt a ngaih bâkah hnathawk lak belh a ngai dawn tih ngaihtuah tel lo hian thil hi kan ti pawp zêl a. At huai zeta kan chêt nghawng chu a chhe zawngin kan têl mêk a ni.

Tih tak êmah chuan heti zawng hian dârkâr khat tal ngaihtuahna kan sêng tawh ngai em? Kohhran hruaitute hi pulpit-a thusawi, inneihtir leh mitthi vui piahlamah kan ram leh kohhran member siamṭhatna atân, an bial chhunga chhungkuate dinhmun hre chiang leh harsatna neite ṭawngṭaisak tur hian eng chena thukin nge an inpek? Kan sakhaw puithiamte leh khawtlang hruaitu/tlawmngai pawl liante hian kan ṭhalaite heti khawpa ruihhlo in a tihbuai tâk chhan leh tuna kan khawtlang nun hrim hrim lo chhe ta-ah hian mawhphurin an inhria em? ṭhalai leh pavalai thi zawih zawihte hi tu mawhphurh nge ni ta le?

Hei hi tute-emaw dema mawhpuh tumna a ni hranpa lo. Kan sawi tum ber chu Mizo nute hi fa hring tam tur leh inthlah pung a piang pung tura kan fuih dawn a nih chuan eng ang boruak leh dinhmunah nge Mizorama lo piang tur nausente chu kan piantir dawn tih hi ngaihtuah hmasak a ngai tlat a ni. Naupang te, primary school leh middle school an zirlai a ruihhlo khawih ṭan leh mai tur hi Mizo nute’n an hrin ṭeuh chuan enge kan hmabâk ni ta ang le? ṭhalai thi pun zualna mai a ni ang em? Mizo nute fahrin tamna leh an lo seilenna atân eng chen nge khawtlang nun ṭha kan siam ang tih hi ngaihtuah hmasak ngei ngei ngai a ni. Chuti lo chu sakawr hma a tawlailir dah ang chauh kan ni ang.