MASI LUNGLEN

Thlasik hrim hrimin Mizorama boruak danglam tak a hrin hi Masi (Christmas) thlen hun a nih vang a ni thui khawp mai. Krismas hla a rin luh chiah ni lo mah se, Zikpuii Pa hla phuah lâr tak ‘Sikni Eng’ te pawh hian Masi rim a nam a. “Nang hi i ni ve ang, Remna Lal fa pawh khan a rawn pan” tih lai chauh hi a awm chungin kan ram thlasik boruakin a ken avangin Krismas lunglén kaithotu hla ropui a tling a ni.

Mizoram hian ruahtui kan ngah kumtinin fur hunchhung hi a rei a. Kan ram leilung, buh leh bal leh thlai bakah mihring mamawh êm êm a ni chungin ruahpui vanawn sur hi he rama chhiatna namen lo thlen ṭhintu a ni. Kan chângkan deuh tawh hnu pawhin ruah sur tam luat avanga leiminin thihna a thlen fo a, in tam tak a tihchhiat bakah inkalpawhna kawng tam tak a pin phah a, eng pekna leh tui pekna tikhaihlakin inbiakpawhna thlengin a khawih buai a nih hi. Fur lai chuan khua a ṭhat hian kan lawm êm êm a ni ber.

Mizote’n Kristian sakhua kan vawn hnu, he sakhua avanga kan lunglen ber hun pakhat chu Masi a ni a; a dawt leh chu Krista thih leh thawhlehna (Good Friday/Easter) hi a ni. He’ng hun pawimawhte hi ruah bawhawk tlak loh lai a lo ni leh zel a. Khatih hunlai a Mizo Kristiante kha he sakhua an vawn hma ang thova an hna thawh hunbi hmang zui reng an ni a. Buh seng buai zualpui zawhah lo vah hun a liam a, an vah chap dah chara an awllén hun, Chapchar Kut an hman ṭhin hun chhovah khawvel chhandam tura Isua Krista khenbeh a nih hun leh thlan aṭanga a thawh leh hun (Kristian Kut pawimawh) an hmang leh a ni.

Kan pi leh kan pu, kan nu leh pate lo lunglen turzia hi tun hnu hian mi tam takin kan suangtuah pha tawh lovang. ṭhangthar tam ber chu kan lung lah lêng miau tawh hek lo. Kan ;pi leh pute erawh kha chu hna dang thawk awm lova lo nei vek an nih avangin an inlungrual a. Kristian an nih hnu-ah chuan Pathian thu leh hla lamah pawh an lunglén (hman) hun a ni a. Khawvel hna-in a tihbuai loh lai a ni tlat.

Kan hla phuah thiamte’n Isua Krista khenbeh a nih dawn suangtuahna hmanga an hla phuah tam tak kha khawvel thu leh hla lama hmahruaitu English literature khan a tluk bik lo tlat a hriatna ka nei fo ṭhin. Patea’n, “En teh, Kalvari a thleng takngial dawn, Engtin nge maw ka tih tak ang le!” a han ti ngat maite hi a ril satliah lo a, a thinlunga Isua Krista khenbeh tur lo chhan a, an khenbehna tur a thlen hma ngei a a chelh thei tura tihtur hmanhmawhthlâk ‘urgency’ a puangchhuak chiang teh a sin! "Mahse, en teh, Kalvari kawng lam saw, Mipui zingah ka Lalpa ka hmu," a la ti zui ṭawk ṭawk a ni.

Kan hnam hi lo neiha eizawng hnam (agrarian society) kan ni kumkhua ṭhin tih kan hria a, tunhma-in eizawnna danga kan an awm lo. Mizo hnam hun zawng zawng thununtu leh an hriatna leh thiamna kaithotu chu lo neih/thlawhhma lak a ni a, chu chu Mizo hnam damkhawchhuahna ni miau hek. Thla dê an en a ruahtui a tam leh tlém tur an hriat theihna chhan leh thil dang tam tak kha an damkhawchhuahna atana pawimawh, an buh leh bal/thlai chin ṭhat leh ṭhat loh tur an hriat theihna a nih avanga hre mai an ni.

Chutiang zêl chuan fur chhiat lai an hmang chho a, hnuhpui leh hnuhhram an zawh fel chhoh hnu, pawhchhiat lo zawh hun nuam an hman chhoh hnu lawkah ‘Favang awllen’ an tih mai a lo thleng chho a. Kristian sakhua a an inleh hma a Mim Kut leh Pawl Kut an hman chhoh lai hun kha ‘Lal pian hun champha’ ti a sawi ‘Masi’ nén a innang chho leh ta chiah a. An lunglenna kha a chhan a inthlâk mai thei e, mahse, a hun a inang a, awllen lai a ni.

Kristian an nih hma leh hnu thleng khan hun rei tak chhung chu awllen hun, a bikin Chapchar Kut hun bawr leh favang awllen chho aṭanga thlasik chho, ramsa thau hunlai hi an ramvah hun, ram lama an mamawh ngawih ngawih sa an zawn hun a ni. Chutiang awllên hun leh boruak nawm hun chuan tunhma aṭangin an lung a lo lén sa tawh si a. Kristian nih hnu a hun pui, khawvel chhandamtu lo pian hun ‘Masi’ hian Mizote lung a tilêngin hla phuahtute pawhin khawvel huap pawha hla ṭha leh lungrun an phuah theih phah a niin a lang.

Keini tehlul pawh hian kan pi leh pu/nu leh pa lunglénna kha kan chhim pha ve a. Urlawk zâna tlaivar ngei ngei tura ngaih hun kha kan tem pha a. “Keini zawng kan chan bik hi kan vannei hle” kan ti a nih hi. Ti ve khanglang ila, tun ang hian keini hunah Krismas hi a lo thleng phut a, a liam leh thut ve ngai lo. Kumpui lingleta kan nghahfâk a ni. Sahmulphah thla bulah Krismas committee dinin, an ṭhutkhawm ṭan hun kha kan Masi inṭan hun a ni mai a, kan phur nghâl êm êm mai a ni.

Masi tlâng thingphurh tur khawi ami nge kan kih ang a, engtik nge a phurh ni tur, tlang tuichawi hun hi engtik ni nge ni anga, khawi tuikhur amite nge kan chawi ang a, khawiah nge ruaiṭhehna tur hnah kan lak ang tih zawhna zawng zawng kha kan Masi inṭanna atana zawhna ngaihnawm leh a chhanna hriat nghâl loh pawha a ti ‘Masi’ tu a ni. Masi tlâng thingphurh kha a hahthlak na a, hah kan hre lova, tlang tuichawi pawhin a vawt hle na a, vawt kan ti lo. Zana Sihpui khur hla aṭanga tui kan chawina kawnga tuichawite kawng min lo éntu pump khawnvar (petromax) khaitu kan rual-u tlangvâlte kan ngaihsân theihzia kha!

Ka sawi thiam ve dan chuan kan Masi hla phuahtu ropuite khan New York khawpui kawngpui sira vur tla khawn iah uaihte kha an lunglenpui ve lova. ‘Silver Bells’ tih hla hian an lung a tileng hauh lo. An lung tilengtu chu ‘Bethlehem tlâng’ leh ‘ran chaw pêkna thléng’ a ni a. Sapram leilung leh khaw awmdante, vur tla chuai chuaite an mitthla ve lova; an lungtilengtu chu Judai ram (Ram Thianghlim) ni-in, a taka an mitthla leh min hruai thlenna hmun chu Mizoram thingtlang khua zu ni tlat a. Kan tân chuan a lunglenthlâk zual a ni.

Khawvêl hmâr tawpa sazuk ki bawr tam chite, chumi-in a tawlailir (sleigh) hnuh a ‘Santa Claus’ chuang te mitthla lovin an suangtuah Bethlehem khua a khualbuk pawna sabengtung/sakawr dahna in chhunga remna lal piang chu thlarauva hmu-in an phuah a ni. Chu tak chu tunhma Mizote ‘Masi’ ti nuam a tilunglénthlâktu chu a ni a. Chu’ng Masi hlate leh tlang thingphurh tui chawi leh a behbawm zawng zawng chuan a ti ‘Masi’ bik hliah hliah ṭhin.

Tunah chuan a hunah a lo thleng thut a, a ṭiak leh nghal a. Khawpui-ah phei chuan lung a leng hman lova. Kan nu leh pa leh pi leh pu tam tak an lung a la lêng êm êm chungin lunglenna hun leh hmun siamsak an ni tawh lo. Ka pa min hrilh ka la hriat reng chu rambuai curfew vanglai, inkhawm pawh hun rei tak khap a nih hnu khan Venghnuai zaipawl khan Aizawl bawrhsap Ingty-a hnenah Krismas carol phalna an dil a, a lo phalsak hlauh mai a. Hemi zan hian pawisa an khawn lova, chuti chung chuan carol hlawhtling ber a ni, a ti ṭhin. Anni leh an zai ngaithlatute lungchhe lutuk leh lungleng lutuk aia lawmman hlu kha an la hriat ngai loh thu a sawi a ni.

Ngaihtuah mah teh u. Tunah chuan Masi lunglénna hian suai a nei tawh lo satliah lovin min zém hman mawlh tawh lo. Christmas tree, êng (light) rawng chi hrang hrang hmanga in, dawr leh biak-in chei bakah khaw/veng lun lai cheite hi kan Masi lawm dân langsar leh ropui ni a kan hriat, kan hlut berte chu a ni ta mai a. Khawvel thil a nih piahlamah ‘Masi’ thlarau nena inzawmna nei lo leh Vai puja lawm dan kalphung kan entawn a ni ber a, mingoho tihdan nêna kan chawhchawrawi a ni. Kohhranin a member-te kawng dika a kaihhruai ngai loh vanga kan sakhaw hunpui heti taka sawp khaw lo ta hi kan ni a.

Min chhandamtu pianna hi a phu ang ngei a lawm thei tawh turin helama mawhphurtu, kan thlarau nun kaihhruaitute hian ngaihtuahna leh ruahmanna thar siam tawh se la a duhawm hle ang. Kan rinna nena inmil dika he hunpui kan hman leh hun, Masi lunglênna dik chawhthawh leh hi a pawimawh hle mai a. Sap kan ngaisan vanga bot hui ta kannih pawhin Charles Dickens ziah ‘A Christmas Carol’ thawnthu tal hian Masi thlarau dik min chantir leh thei dawn lo’m ni?