Guest writer
HC Vanlalruata
MIZO KRISTIAN
Ṭhenkhat hian chhuang ang reng takin ‘Mizo Kristian’ hi an ti thla zen a. Kum 1937-a Kelkang harhna avang leh Mizo chanchin lehkhabu hlu tak tak min hnutchhiah avanga hriat hlawh, Mizoram (Lushai Hills) awptu (Superintendent) Major Anthony Gilchrist McCall khan kum 11 zet Mizote a hrawn hnu-a kan mizia a hmuh dan a ziah kha a tawi naa a dikin a funkim hle awm e. He pa, The Lushai Chrisalys tih lehkhabu kum 1949-a ziaktu hian heti hian Mizo mizia a hmuh dan a ziak: “The Lushais have many excellent qualities, but they are emotional, suffer in degree from an inferiority complex, and are yet sufficiently vain not to be aversed to exhibitionist tendency,” tiin. “And are yet sufficiently vain not to be aversed to exhibitionist tendency” tih hi a dik em em a ni.
Kelkang kal emaw, kallo emaw a langsar thei ang bera ‘Mzio Kristian’ ṭha leh ‘Pathian mi, thlarau mi’ nihna lan tir chiam ching kan ni a. Chumi avang tak chuan khawpui lun laia aw rawl tawp tawp a, “Kan ramah Krista lal ber rawh se” han ti chiam chiam mai chite hi chu Ganges luia inbual sup sup tham kan nei a. “Mizo Kristian ka ni sia, ka hna hi rinawm takin ka’n thawk ang a, mipui chanai chu ka eiru hauh lovang,” han ti khauh chi chu khawvar lam arsi ang pharh an ni thung.
Pathian bengchhet nei niawm taka zan rei-a patling zet aw rawl tawp tawpa auva ṭawngṭai ṭhinte hi an hnathawhna office lamah an simna nun a lang mawh viau. Kan kawmthlang nu Pi Chemi’n, “Nangni mihlimho lah hi Pathian thusual hmu niawm tak hian in ṭawngṭai bul ṭannaah te hian ‘E khai’ te hi in han ti chiam zel a,” a tih ang kha kan tam khawp mai. Kan ram hruaitu leh sorkar hotute, kohhran hruaitute thlenga mahni office piahlama lirthei hma lama nihna (designation) langsar taka ziak hnam, kawngka luchung pawh chutiang lam tar tam, hming bula Rev., Upa, tih ang renga degree leh nihna zawng zawng ziak tlar hnam kan ni bawk.
Major McCall-a sawi ang hian a langsar thei ang bera inlan tira chapopui ṭhin kan lo ni tih hi a lang chiang khawp mai. Facebook-ah tal pawh Kristian ṭha anga lantir tuma thu post ta chiam chiam hi kan tam khawp mai a; kan nun erawh chu a pawnlawi viau thung hlawm ni awm tak a ni. Kristian ṭha inti, nia an inhriatna langsar taka lan tir bawk ṭhin tam tak hian mipui chanai tur pawisa an ziahbo dawn te, an hnuaia contractor thawkte bill an siam dawna an ei ve tur an tih tel ve lai te, sum an dawn vanga hna chhe lutuk hna ṭha anga an ziah lai te, an fate scholarship lakna atana an kumkhat sum lakluh an ziah tlem lai te, an hlawkna atana dawt an sawi dawn te, vote duh avanga thudiklo hmanga mi an thlem laite hian he an Kristianna hi a pawimawh ngawt mai. Hum sual dai tur awm lem lohna Biak Inah te, zaipawl hla zirnaah te, ṭawngṭaina hmunah leh Pathian thu leh hlaa inpawl khawmna hmunah te hi chuan Kristian ṭha vaklo pawh nise a zia zawk tur.
Hei hi Mizo kan nihna leh Kristian kan nihna kawnga kan zahpuiawmna fo chu a ni awm e. Pathianni-a Biakin pana a khaw/veng nawta kan han kal dul dul maite hi kan chhuang a; Pathianni serh velo sakhaw dang betu leh Kristian ve thote pawh dawr hawn khap duh leh khap hial khawpa a langa Kristian ṭha nih tum kan ni a. Tun hnu-a veng ṭhenkhata Gorkhali emaw sakhaw dang bia emaw kan Pathianni serh velo kohhran dang mite’n an zawrh tak hnu hian Biakin kal dawn leh ban hnu-a heng dawr tiluntu chu khap saktu thin kohhran member-te tho an ni. Kan inkhawm kal tur leh bang hlimte hi a huho kan ni bawk a, lirthei khalhtu tana hreawm khawpa lirthei hlaulo leh ngeng kan ni fova, kan inkhawm kal tur leh haw lam kawngpui kal dan hi chu ‘Thih thlamuanna nei thar’ kan ang ngawt mai.
Major McCall-a’n min hmuh ang hian Kelkang kal emaw kallo emaw pawh hi ṭha leh fel, Pathian thu duh mi leh Kristian ṭha ber anga inlantir nasa em em hnam kan ni a. Mahse, simna nun leh takna nun erawh chu kan hlat hle a. Lem der nun erawh chu kan ‘specialised’ na a ni thung awm e. Mahni nihna aia ṭha leh mawia inlan tir hi kan zia a ni ta ber emaw ni tih palh a awl a, lungchhiatthlak tak a ni.
Entirna han siam ta i la. Aizawl-a veng laili leh changkang ber pawla ngaih Zarkawtah hian an veng Presbyterian Kohhran chuan an veng chhunga sorkar corporation pakhatin in luah lai-a zu dawr an hawn an duhloh lantirna’n ni engemawzat chu he dawra zu lei tumte lei lo turin an ngen niin media lamah a lo lang a. He zu zawrhna dawr hawn tum hi Assembly dan siam MLPC Act, 2014 tlawhchhana hawn tur a ni a, dan ang thlapa hawn tur a ni. Mahse, chu chu zirlai pawl emaw tlawmngai pawl emaw, pressure group emaw pawh nilo, tualchhung kohhran pakhatin, a sapṭawng takin an ‘picket’ a nih chu. Chutihlai chuan Aizawla awm hlun leh mual-eng-hmu phak deuh chinin an hriat chu Zarkawt vengah hian Zu Khap Burna Dan (MLTP Act, 1995) khauh tak a awm lai reng khan sapzu zuar kumhlun a awm tih hi a ni. He nu hian a zuar reng a, Zarkawt khawtlang hruaitute pawhin an hre reng a; mahse a mamawhtute dinhmun an hriatthiam avangin khawtlang hruaitute hian an hrelo dera an hlahthlem reng mai niin Zarkawt veng mi hlun tak chuan hman deuh tawh khan a sawi a. Kohhran pawhin hei hi chu a hriat ngei a rinawm.
Chuvangin dan anga zawrh tum an dodalna chhan hi chu puanhnuaia thup awm lova zawrh tur a nih tak avang a ni berin a lang.
Kelkang kal tur kohhran-te’n an bus hmalama Kelkang kal tur an ni tih leh an tualchhung/ veng kohhran hming tar an uar danah te. Bible-a thudik awm sa leh hla thu ṭha takte kawng dunga an tarin a tartu pawl phuah pawh ni miah lovah chumi khami KṬP, ṬKP, Pavalai Branch/ Unit tih tarlang a, lansarh loh hlau kan ni a. Zu pawh hi suala ngaih rau rauva langsar, a dotute pawh langsar an nih avang hian kohhran leh tlawmngai pawl tan hian lansarhna’n do a lo nuam em a ni. Maj. McCall hian kan zia chu a lo hmu chiang ngawt mai - a bikin kohhran sukthlek dan.