TUNGE VUAK TUR?

Tun lai Mizo nu leh pate’n kan tlin tâk rêng rêng loh pawi lungrun tak mai leh kan hlawhchhamna, eng ang pawha insawi thiam theih lohna kan nei a. Hemi ziaktu ngei pawh hian a tlin lo. Chu chu fate zilhhau kawnga hlawhchham a ni. Kan fate kan zilhhau thei/ngam tawh lova. Kan fate an sual chung chunga kan zilha kan vuak ngam tak loh avangin mi fate chungah kan ṭuan a, kan hlawhchham thinrimna chu mi fate chungah kan hrithla a. Kan fate anga hmangaih vanga zilhhau a vua kan nih miau loh avangin mi fate kan vaw hlum ta fo a nih hi.

Kristian inti vek kan nihna-ah Bible thu hi tlawhchhan ta ila – “Naupang thunun tim suh, tiangin vaw mah la, a thi dawn si lo va. Tiangin i vua ang a, tichuan Seol ata a nunna i chhanchhuak ang. (Thufingte 23:13-14). Heta naupang a tih hi mahni fate a sawina a ni. “Naupang chu a kalna awm kawngah chuan hruai ula, a upat hun pawhin a thlah lovang,” tih a ni bawk. Mahni fate vaw hlum hi (thinrim eng ang pawh ni se) mi nuai khat zingah pakhat pawh an awm kher lovang.

Tun lai khawvêlah dan hrang hrang a lo chhuak a kan hre hlawm awm e. Tun hma a zirna sikul a zirtirtute’n zak kau khawpa min vuak ang chi kha mimal zalenna rahbehna a lo ni a. Khatianga zirlai vuak kha ‘corporal punishment’ ti-in an vuah tawh. Mahni nupui (mana lei ngei) vuak pawh ‘domestic violence’ a ni tawh a, dan anga na taka hrem theih a ni a. An duh lo chung nupa nun hmanpui pawh hrem theih pawikhawihna a ni ta. Hei hi chiang taka kan hriat a ngai a ni.

Sawi thui ta lawk ila, kan tu leh fate kan zilh hlei thei tawh lova. Inchhungkhurah inzilhna hun leh hmun pawh a awm tawh meuh lo. Tunhma a kan insak dan ang lo takin anmahni’n pindan hrang nei-in an tawm tlat a. An pindana luh dawn pawhin kik te te leh an phalna lâk a ngai tawh. Thawhchhuah nei lo chung khan “It’s my life,” an ti mai. Chhungkaw ṭhutkhawm chu sawi loh tukṭhuan ei leh zanriah kilhona a kim hleih theih a ni tawh meuh lova, nu leh pate pawhin fate thu ṭha hrilha zilhna hun kan nei tawh lo.

Hman deuh khan IPS officer pakhat, a fate lehkha zir kawngah leh hna zahawm tak tak hmuh kawnga mi entawn tlâk tak mai pakhat kha chanchinbumite’n an kawm a. Engtin nge a fate a enkawl bik tih an zawt a. Ani chuan Mizo chhungkaw dangin an fate an enkawl dan bâka a tih lem loh thu sawi-in a tih chhun chu zanriah ei khamah kohhran hun pawimawh a awm loh chuan ṭhut pindanah darkar khat tal chhungkua a ṭhutkhawm chauh a ni, a ti a. Hei pawh hi a tam ber chuan kan ti thei tawh lo tih hi a chiang a ni.

Chutianga fa enkawl leh thunun kawnga hlawhchham hnam chu kan nih tawh avangin kan fate vaw ngam tawh si lovin mi fate vuakah kan ramṭang ta a. Chu chuan he ramah hian dan rorelna zah lohna leh a hrin pawi tak, an thiam lohna finfiah hmasa lova innghaisak hlum a thlen ta fo a. Sorkar thuneitu leh dan kengkawhtute hriattir a, an kuta hlan a chhui chiantir ai chuan mahni kuta dan lekkawh a, fate vaw ngam lo rualin mi fate vuak chiam kan ching a. Dan rorelna hmanga court-in an chungthu rel chu sawi loh thuneitute hnen thleng lova ran ang mai a talh tâk mai mai an tam ta êm êm mai a. Arte thih a mihring kuta thi mai mai hi khawngaihna leh hmangaihna a chhandam inzirtirna Kristian sakhaw betu zingah hian an awm ta fo zawng a nih hi.

Pathian rawngbawltu, kohhrana mi ṭangkai, ṭawngṭai uar tak takte pawh tam tham deuha kan inhawt buk tawh chuan Pathian chauhvin a siam theih mi nunna laksak pawisa lovin thisen châkin kan tuihâl thuai mai a. Kan sakhaw rinna-in kan nun chhung ril a hneh lohzia a lo lang leh ṭhin. Mi rawk leh rukruk hawtu mifel rualin an tlangchil hlum tak Airfield veng/khaw tlangvâl David Lalmuanpuia kha an kohhran KṬP hruaitu a ni lo tih chu kan chiang a. Bawngkawn Police station-ah pawh tun ṭuma an puhna ang thubuai hi vawi 2 ziahluh a ni.

Mahse, a uire lai ngei an man, Juda dana (court hma a hruai lova) lunga denhlum an tum hmeichhia chhanchhuak a, “Kei pawhin thiam loh ka chantir lova che,” titu Isua Krista zuitu intite hi chuan ngaihdamna leh zahngaihna thinlung hi kan tlachham ta hle a. A bikin mi hausa leh langsarte chunga kan tih duh loh/ngam hauh loh kha kan veng/khua a chuan hnuai, chenbeh leh khawsak harsa deuh lakah chuan kan ngam mai ni lovin, kan kut a ramin a rang êm êm zêl tih hi a chiang a ni. Kum 2005 chhova central YMA din Supply Reduction Service (SRS) an tih mai hrân chhoh lai a tlangchil hlum zozai zingah khan mihausa tu leh fate an tel lovin ka hria. Bible ziah dan hi a dik chuan Chunglam khian mihausa tâna vanrama kal a harsatzia tur (hriau benga sabengtung luh a harsat dan tur tehkhinin) thu a sawi lai-in hmeithaite a dinsak dawn thu a sawi thung tlat a ni.

Fate pawh ngam lo (hauh tak ngial pawh hau ngam lo), mi fate ngam tak mai a vaw hlum ngam ‘society’ Mizote hi eng hi nge maw kan thlen chin ni ta chu le? ‘Thupek Sawm’ (Thusawm pek)-a chiang taka kan tih tur leh tih loh tur Pathianin min tuk zingah ‘Tual that suh’ tih hi a awm a. Hei hi Pathian thupêk a nih bâkah khawvêl ram hrang hrang danah pawh pawikhawihna lian ber leh hremna na ber a ni chung hian a huho chuan tualthah hi Mizo Kristiante hian kan lo hreh reng reng lo mai tih hi a chiang tawh. Chuti chung chuan Pathianni a kawrchung leh nghawngawrh nena Bible leh hlabu kuah chunga an inkhawm chuan biak-ina an sualte tlen fai a vanram kai tum hlir chu an ni hlawm lawi a.

He lemchan nun, kohhran rawngbawlna kawnga mi hmuha ṭhuro anga nunnêm leh misualte ṭawngṭaisak taima tak, VDP/JAC tih vela an inhman hun (a bikin khaw thim) a chinghne kohâm ang mai a thisena tuihala mi nunna laksak hreh miah loh nun hi kan ṭhan hnan rei ta hle mai. Hetianga dan bawhchhiat pawisak lohna hian zung a kaih thuk hle a lo ni a, kan sakhaw puithiamte meuh pawhin dan rorelna ngaih pawimawh ai chuan an pawisa bo an hmuhlêt leh theihna a nih dawn phawt chuan tui nu deuh pawh an hmang hreh lo ni hialin a lang ta.

Tuirial Airfield veng/khua a thilthleng hi Mizo khawtlâng nun darthlalang fiah tak a ni a. Kan mizia dik tak a pholang chiang ngang mai. Mifel rual hian misual a puh vuakhlum hrehna reng reng an la nei lo tih a tichiang khawp mai a. Isua Krista kha chuan a uire lai ngei an man pawh a ngaidam a, “Sualna nei lo chuang deng hmasa rawh se,” a ti kha a ni a. Hemi zana pungkhawmte erawh chuan pastor inah a lut ru-in pawisa a ru ngei em tih kut man chu sawi loh, finfiahna nei hauh lovin sualna nei lo ang mai-in kut an thlâk a, a nunna hial lâksak a ni ta a ni.

Tun hma aṭang tawha kan nunphung, tunah pawh kan la sim theih loh chu hei chiah mai hi a ni. A langah chuan fel ber anga inlantir tum vek kan ni a, ‘thlan pal hnawih var ang’ (a pawn lam tuihnai tak, a chhung rimchhe êm êm si) hi kan tam hle a. Pathian thu awih ber leh Kristian ṭha lutuka inlantir chunga Pathian chauhvin a pek theih mi nunna hlut hauh lote hi kan ni lawi tihna a nih chu. He kan nun lem lutuk leh lemchan nun bul hi thil dang a ni hauh lo.

Kan tu leh fate vuak chu sawi loh zilh leh thunun pawh kan ngam tawh loh avangin mi fate vuak lamah kan ramṭang ta hlawm a. Kan fate’n zu an in chuan anmahni zilh ngam si lovin kan veng/khaw zu zuar hrem kha a chinfelna turah ngai-in kan pehhel ta a. Kohhran hruaitute meuh pawhin an beramte an thunun theih tawh loh avangin zu in lo tura tih ai chuan sorkar kar a, zu khaptir lamah an ramṭang ta a nih hi. Mi kuta rul kaw zen dik tak a ni.

Kan sawi thui tawh lovang. Mizote hi hnam huaisen a inchhâl ṭhin kan ni a, chu chu kan ring tak tak a nih chuan tun aṭang chuan kan rin Bible thu ang ngei hian nu leh pate’n kan vuak tur dik tak, kan zilh leh hauh tur dik zilha hauvin mi fate zilh leh vuak hi i sim tawh ila, vuak hlum phei chu Pathian duhdan kalh a ni tih hi i vawng tlat tawh ang u.