Guest writer
HC Vanlalruata
ZINMITE HIP
Kum hlui lamah khan Mizoram rawn tlawhtu zinmi (tourist) kan nei tlêm khawp mai a. Mizo mipui dinhmun leh theihna (potential) ngaihtuah chuan kan nei tlêm lu lai deuh. A ram dinhmun chhut erawh chuan kan ram leilung kan hman thiam miau bawk si loh avangin a awm ve tho-ah pawh a ngaih theih ang chu. Tourism department kan nei a, Mizoram Tourism Development Authority (MTDA) kan neihna pawh a rei ve tawh chungin engmah hi helamah hian awmze nei-in kawng dik kan la zawh pha tak tak lo.
Sorkar hmasa hunah khân auhla (slogan) mawi ang reng tak ‘responsible tourism’ tihte kha an chher chhuak a. Tun hma lama kan neih ngai loh ‘tourism policy’ te pawh hi sorkar hian a duang tawh chu ni awm tak a ni a. He lama hma kan sawnna erawh hi chu hmuh tur a la tlêm ngang mai. Kan kal dan phung en hi chuan MTDA pawh hi tute-emaw ṭhi behtir theihna huang ang deuha siam mai mai a ni ang tih ngaihdan a awm tawh a. Department ai a ṭangkai thei tur leh sum dawhthleng tura ngaih hi kan hmang ṭangkai lem lo satliah mai pawh ni lovin heta mawhphurtu a ruatte pawh hian an duh tawk an hmu hma ve deuh a ni mai thei e.
Kan dinhmun dik tak lanna darthlalang i chhawp chhuak ang hmiang. Tourism Department in a a chhinchhiah danin kum 2023 atanga kum 2024 inkarah Mizoramah khualzin 2,19,114 an awm a, heng zinga 3,884 chu ramdang mi (foreign tourist) niin a bak Mizoram tlawhtu mi 2,15,230 chu ramchhung khualzin (domestic tourist) an ni a. Kum 2022 atanga kum 2023 inkarah khualzin 2,22,008 awmin heng zinga 3,551 chu rampawn khualzin niin 2,18,457 chu ramchhung atanga rawn kal an ni thung. Kum 2024-25 atana sorkarin Tourism Department sum lakluh tur a bituksak chu cheng nuai 330 niin nikum December thla thleng khan cheng nuai 238 chuang an hmu tawh a ni. Naga ho kut phuahchawp Hornbill Festival ni 10 awh chhimtu pawh a zat lo nasa.
Kan CM hlui Laldenga’n a sawi ka la hriat reng chu hetiang deuh hi a ni: Aibawk khua (?)-ah vantlang inkhawmah thu a sawi a. Rial-no lek chhuakin, Hei hi ṭangkai taka mitinin an hman vek a ni a, tam tak pawh paih keh ni mah se, a hmuchhuak/siamchhuaktu thinlungah siamchhuah thiamna a awm tawh chuan a paih keh sen a ni lovang, tih ang deuhvin a sawi a. A sawi ka beng ngei a ka hriat pakhat chu, “Thingtlang naupang hi hruai chhuakin khawpui-ah i dah thei e, mahse, a thingtlang rilru kha erawh chu i laksak thei lovang,” (You can take the boy out of the country but you cannot take the country out of the boy) a tih kha a ni.
Mizoramah hian khawvel ram hrang hranga zinmi (tourist)-te hiptu pawimawh, khawvel leh sakhaw thila hmun hlui tlawh tur kan nei lova. Vur rama tawlh/tleng duh tana tawlhna hmun leh tuifinriat kama inthehṭhilna hmun tur kan nei bawk hek lo tih kan hre ṭheuh. Chu mai pawh ni lovin mi rama awm vek hotel changkang phei chu pakhat mah kan la nei lo. India ramah ngei pawh ‘five-star’ chu sawi loh ‘seven star’ a puan hotel a awm nual tawh lai-in keini chu kan la heti a. Tehfung (category) fumfe pawh awm lo riahna leh eitur han lamna chu kan nei nual tho na-in India ram hmun dang nena tehkhin hleih theih loh khawpin kan la hniam a ni.
Heti zawnga tlakchham kan ngah hle lai hian zinmite hip tur hian theihna kan ngah a, kan la hmang ṭangkai thei hauh thung lo. Mikhual laka ṭhat chhuah (hospitable) hnam kan nihna ringawt pawh hi zinmite hip theihna (potential) pawimawh eltiang a tling. Ka thingtlang kawng chhe lutuk leh kan lui chhengchhe tak maite hi ‘adventure sports’ zawnga hman ṭangkai theih a ni a. Ramngaw, boruak thiang leh Siamtu kutchhuak pawlh dal loh leh la khawih chhiat loh kan neih chunte hi rohlu a tling. Republic veng step chhuk/chho lutuk pawh nikum chawhnu lamah khan khawvel huap thirsakawr khalh intihsiak na’n an rawn hman kha.
Zinmite hip thei zawnga kan rilru puthmang (mindset) thlâk danglam tur erawh a tam hle thung. London a cheng sap pachal kha nitin a ei ṭhin ang chaw ei beisei-in a lokal lova, an zu ṭha scotch whisky in chak vangin a lokal hek lo. American nupa kha an chaw leh bourbon zu in chaka lokal an ni lo. Japan leh Korean zinmite hi an rama an ei leh in ang chi (sushi leh kimchi) ei tumin an lo zin lova, an in ropui leh nuam lutuk anga khawsak duh vanga lo zin an ni hek lo. Hei hi chiang taka kan hriat a ngai.
Khawvel pum huap pawha zinmite tlawh tam zing ami, Andaman & Nicobar thliarkar awmkhawm kum 2019 December thla a kan zu tlawh khan thliarkar nuam ber bera an chaw-dawr leh a dang dang kha he ram lo luah ṭhinte insak anga sak a ni deuh ber hlawm a. An ei leh in tur pawh chutianga siam chu a ni. Goa-ah pawh ni 7 zet ‘workshop’ kan zu chhim ve khan a lo awpa luah ṭhintu Portuguese ho tuipui lam sa (sea food) ei leh in an lo uar leh zu man an tilawm êm êm kha zinmite hiptu ber zing ami a ni. Tun hnu-ah hian hotel thlen man leh taxi chuan man to uchuakin an ‘tourism industry’ a tichhe ṭan ni-in an sawi a. An state ṭhenawmte’n Goa hlawkna zinmite hruai pena hlawkna tel ve tumin an bei nasa an tih chu.
Keini pawh hian he lai hi kan ngaihtuah thlen zel a ngai tawh. India rama taxi hman man to ber ni a sawi kan hlawh ngawt pawh hi ngaihtuah tham a ni a, zinmite tan tlawh châk loh chhan a tling thei. Chutih rualin lu tihai thei a ngaih hrim hrim khap burna state kan lo ni leh nghal a. Kan sorkar hmasa-in mawl mang tak mai a zu chhiah an it loh thu an sawi bakah kan thliarkâr rilru kan kalsan thei lo hi sum tam tak kan thawhchhuah theihna zinmi tam zawk hip luh kawnga kan mutan lian ber ber zing ami a ni. Kan Mizo hnam zu ngaihsanna chang hre lo, kan chaw leh a hmeh (Mizo cuisine) dah hniam a, hnamdang ei-leh-in ngaihsan kan inzirtir chhung hi chuan kan lem reng ang a, hma kan sawn thei ngai lovang.
Tun hma Mizo in ang kha mikhual thlenna atan sak ni ta se la, a tlo an duh chuan a ban leh a liang vel kha concrete-in, thing ang takin siam se. A chhuat leh a bang dap, a chung pawh di emaw thilthek emaw hmangin sak ni se zinmite’n chen an chak ngei ngei ang. Mau hi a hun taka sah leh uluk taka sawngbawl a nih chuan kum tam tak a daih a. Sorkar hnuai a contractor-te’n cement concrete a in an sak tam tak ai-in a daih rei tih mit ngei a hmutu kan tawm awm e. Inthiarna erawh thianghlim tak a a ngai thung ang. Ei leh in tur kha kan Mizo chaw leh chawhmeh dik tak lo hlui ni bawk ta se la, chu chu zinmite hip dan tur dik tak a ni ang.
Kum 1998-a Delhi Indian Habitat Centre-a kan kal ṭumin khawtlang tana inhmang tak Dr. Jaya nen kan inhmu a. Mizo ka ni tih a’n hriat khan East Lungdar YMA inkhawmpui liana a rawn kal ve ṭuma a thleninte anṭam tlak leh a tui a hawp kha tui a tihzia kha hahipin a sawi a. “Sa ei ngai miah lo ka ni a. India ram hmun hrang hrangah ‘vegetarian food’ ka ei tawh a, mahse, East Lungdar-a P.L. Liandinga’n min thlentirna ina an anṭam tlak ai a tui kha khawi-ah mah ka la ei lo. Ka cham chhungin enge ka hmeh duh min tihin anṭam tlak ka ti zel,” a ti a. Pai mang hauh lovin ‘anṭam tlak’ tih kha a la lam ri thei a ni.
Sap nial nual, vai nial nual, Chinese/Korean nial nual chawhchawrawi hi a changkang emaw kan ti ta tlat pek a. Hei hi sim a ngai tawh. Mizo hi ni mai ang u. Kan ei leh in pawh kan hnamin kan ei a kan in nge hi mikhualte pawh hlui mai tur. London leh New York vela mai-an bai kan beisei hauh lo ang tho hian Mizorama rawn zinte hian an rama nitin a an ei leh in ang rawn ei kher an beisei bik lo. An beisei lo satliah mai ni lovin an kalna rama chengte chenna in leh an ei leh inte kha an temin an ei chak zawk a ni. Chumi hre renga zinmite hip dan tur kan ngaihtuahna kan thlâk hunah chauh ‘tourism’ lamah hma kan sawn tak tak chauh ang.