Guest writer
HC Vanlalruata
THAWH HMA, THAWH TAM
Hmana kan sorkarin zing lama sikul ṭan hun a tihhma khân a lawm ber pawl zingah ka tel awm e. Duh ai-in ṭan hun kha a tlai mah mahin ka la hre cheu zawk. Delhi-a CBSE hnuai a zirlaite’n sikul ṭan hun nang tura an in an chhuahsan lai-in thlasik lai ngat phei chuan khua a la êng meuh lova. Zing dar 7-ah sikul an ṭan ngei ngei miau a. Mizoram erawh chu India ram khawchhak tawpa awm kan nih avangin thlasik lai pawhin a hmun a zirin dar 6 emaw a aia hma-ah emaw chuan ni a chhuak tawh hrim hrim a. Nuhovin an fate dar 8 a sikul ṭan an han dodal kha chu a zah-theih-loh-thlâk takzet a ni.
Tun hma-in Mizote hi kan tho hma ṭhin satliah a ni lova, kan tho tlai ngai lo hrim hrim. ‘Thawh ka hai’ kan tih pawhin tun lai ṭhangtharte thawh hun nena khaikhin phei chuan tho hma tak kan la ni. Keini naupan’ ve lai (ti ve khanglang ila) hunah pawh zing dar 4 ai a tlai lovah ṭhal/thlasik ni-ah pawh tuikhura tuitling chuh/thâl turin kan chhuak tawh ṭhin a. Chumi zawhah bati emaw lalṭin (hurricane lantern) êng hnuai-ah lehkha kan zir chhunzawm mai ṭhin. Thawh tlai leh awm mai mai a thiang lova, phal a ni lo bur.
Kha ti’ang khan nu leh pate’n min chhawrin mawhphurhna min lo pe lo ta sela, tho tlai ve ringawt kan ni ang a. Michhe dai-kil-kara awm keinite ang chuan pawl 5 pawh kan paltlang ve kher lo mai thei a ni. Thlen chin ang ang, mi fate kan phak lo chung hian, tuna kan dinhmun ve, hi thui tak chu nu leh pa thu-awiha zing kan thawh hma ve ṭhin vang tih hi ka pawm dan a ni a. Lo tho tlai ṭhangin hna thawhna châng hre lo phei ila chuan tun ai daih hian kan chénbeh leh zualin kan dinhmun a hniam zawk ngei ngei dawn a lo ni.
Kum 2020 January thla bulah kum 23 zet ka lo thawh ve tawhna Press Trust of India aṭangin mahni duh thu ngei-in ka chawl a. Aizawl chhim lam Salem Veng Mualpui-ah kan cheng ve ṭan a. A bîk takin kan chénna Mualpui lam hi a ṭhang nasa-in pawisa nei hovin in an sa zawih zawih mai a. Veng ṭhang lai tak takah chuan vai (hnamdang) hi an pung hluai mai. Hna thawh tur tamna veng/khaw ṭhang lai apiang mai a hnamdang an tam hi kan lo chîk ve ngai emaw.
Zing dar 5 leh 5.30 inkar vela thawh a, insawizawi tura chhuah chiah hian thil hi a chiang ṭhin a. Hetiang hunah hian hnamdang chu an phu suau suau tawh a, hna thawh la ṭan lo pawh thawk ṭan turin an inpeih tawh a. Mizo ṭhalaite an la mut tui hlê lai khan kan ṭhenawm Assam state-a Cachar, Karimganj leh Hailakandi district tlangvalte chu tum leh thawh tûr fel tak nei-in an tho vek tawh a ni. Mizo dawrte dar 8-ah pawh inhawng hmuh tur an tlem viau lai-in hnamdang nghah dawrte erawh chu an hawng hma thei khawp mai a. Rel kawng lo lut thûk zêl tur ai a kan hnam chîmral hlauhawma min siamtu zawk chu kan tho tlai leh hna kan thawk tlêm lutuk zawk hi a ni dawn chiang mai.
Mizo hnam min enkawl seiliantu kan nute hovin an fate sikul ṭan hma an dodal kha a la pawi dawn chauh tih hi an hre thiam pha lo mai thei e. An fate (tho hma lutuk an tih) khawngaih anga an sawi leh an fate tukṭhuan ei dan phung a buai avanga pum lama harsatna an nei anga an sawi phei kha chu chhuanlam tling hauh lo, an (nuho) thawh hma hreh leh thatchhiat chhuanlam bâk a ni lo. Fate tana inpumpek tura ngaih Mizorama Mizo nuho hian India ram khawpui danga awm, Mizo nute lakah zir tûr an ngah tak zet a ni. Khawpui danga hma taka tho thei, Mizorama thawh hma dodal kha a pawi a ni ringawt mai.
Tun hma-in rêl (train) lo lut turte, thlawhtheihna lo ṭum turte hi hlau leh khûr chunga lo hmuak an awm ve ṭeuh zel a. An hlauh chhan ber chu hnamdang tam tak an lo lût anga min chim ral ang tih a ni. Tuna kan nunphung (lifestyle) leh kan rilru puthmang (mindset) ngaihtuah hi chuan a hlauhawm chin pawh a awm reng a ni. Kan nitin nunphung leh ngaihtuah dan hi kan thlâk a, kan thawh hma a, hna kan thawh rei a, kan taihmak a kan teirei peih hunah erawh chuan hlauh tur a awm hranpa lo. Dik tak chuan hnam inring tawk ni tur khawpa kan thawhrim a kan thawh tam chuan Inner Line Permit (ILP) hmanga kan inhungbikna pawh hi ṭhiat mah se, chimral kan ni lovang ka ti ngam sak.
Mizote’n kan ngaihsân êm êm leh a tam berin kan pawngpaw ṭan, Israel hi intehkhin ang u hmiang. A ram zau zawng hi kilometre 22,072 bial chauh a ni a, Mizoram zau zawng kilometre 21,081 aiin tlemte in a zau hret chauh. Mizoramah mi nuai 13 bawr vel kan chen lai-in Israel ramah chuan mi nuai 97 chuang an cheng a, keini ai chuan an ramah hian tawt hle. Indopui pahnihna hun lai khan German dictator Adolf Hitler-a Nazi sorkar khan Juda/Israel mi nuai 60 vel a suat/rawt a. Mahse, ram hrang hranga awm darhte chu tunhma an pem chhuahsan hma a an ramah kîr lehin anmahni hualtu Arab ramte’n an ngam leh hneh theih loh khawpin an ding chhuak leh thei a ni.
Israel ram leilung za zela 20 vel chauh khu thil chin theihna atana lei hâng awmna (arable land) a ngaih a nih lai-in an ram mipui ei leh bar mamawh zawng zawng deuhthaw an thar chhuak satliah lova, agriculture leh horticulture thiamna (technology) chu khawvel ram tam takin an leisak a. Asia khawmualpui thlang lam leh Middle East a ram changkang ber (most advanced country) a nih bakah Asia khawmualpui pumpui a mimal sum thawkchhuak tam ber pathumna a ni. Kan sawi seng vek lovang a, a tawi zawnga sawi chuan an thawhrim em avanga khawvel ram changkang zinga hlawhtling ber 4-na leh khawvel puma billionaire neih tam lama 18-na a ni.
Khawvel ram dangte kutthak nasa taka an tawrh hnu a kum 1948-a ram zalen an nih leh theihna tûr atana pem khawmte’n hetiang khawpa ram ropui, changkang leh hmasawn an din ang hi kan din ve thei mai lo a ni thei a. India rama state pakhat ve mai kan nih vang pawh ni hmiang. Chu tih rual chuan kan Pu Chhûrbûra phâk tawk ‘Na-a chu ni se a lo mai tûr’ tih ang chena awm reng tur hi chu kan ni tawh bîk lo. Kan hnam, khawtlang leh kohhran inkaihhruaina dul ta lutuk, Pu Michael Lalmanzuala sawi dan takin “Thatchhe theology” in min hruai sual rei tawh avanga heti ta mai mai hi kan ni ta em tih hi ngaihtuah chian a ngai ta takzet a ni.
Kan ram retheihna leh hnufual chhan bulpui ber chu kan thatchhe ta a, hna kan thawk tlêm lutuk a, hna thawh hun kan nei tlêm ta lutuk hi a ni ber a. Chumi hringtu chu kan tho tlai lutuk leh eizawnna lam ni lo huau huau leh sum thawkchhuak lo zawnga hun kan hman tam tâk êm vang hi a ni. Thawh tlai avanga dawr hawng tlai kan sumdawng leh dawr nghakte ringawt pawh hian zan lam inkhawm duh vang leh chhan dang vanga kan dawr kan khar hma avang hian hnamdangte hlawkna tur hi kan siam nasa lutuk. He’ng thleng hian ngaihtuah a ngai tawh.
Ram leh hnam damna ber chu a chhunga chengte’n taima taka hna kan thawh hi a ni. Malaysia-in an rama bet pawha an duh loh, kilometre 735 chauh a zau/lian leh mi nuai 60 chenna Singapore pawh a chengte’n hruaitu ropui hnuai-ah nasa taka hna an thawh avangin khawvela ram hausa ber zingah a tel pha a. Tuialhthei laih chhuah tur awm miah lohna ram hi khawvela tuialhthei thlitfim sa thawnchhuak tam ber zingah a tel pha.
Mizoram hi engtikah nge kan changkan’ anga hma kan sawna kan dinchhuah ve ang? A chhunga chengte’n tih tak zet leh taima taka hna kan thawh hunah chauh hma kan sawn ang. Chu chu kan ram leh hnam changkanna leh dinchhuahna a ni mai lova, khawvel hnamdang kâra kan damkhawchhuahna (survival) bul chu a ni. Hna thawk tam tûr chuan hna thawh hun chhung a rei a ngai a, thiamna kan neih a ngai bawk a, a bul pawimawh chu zing thawh hma a ni. Engmah thawh chhuah nei mang si lova hlawh kham mut chen kan mut chhung chuan hma kan sawn ngai dawn lo tih hria-in ram leh hnam dinchhuah na’n hun rei zawk hna thawkin taimakna leh teireina puan ven i sawi chhing ang u. Hei hi kan kum thar thutiam ni vek teh se.