Guest writer
HC Vanlalruata
KOHHRAN SAWISEL
Hman deuhah tawh khan Catholic kohhran mi ka thianpa te ina ka lenna-ah thut pindan dawhkana an kohhran chanchinbu ‘Shalom’, lo awm chu ka chhiar a. A phek tawp lamah chuan Kohhran hrang hrang dintute hming an lo ziak tlar a. Salvation Army dintu - William Booth, Presbyterian Kohhran dintu - John Calvin an ti thla zel a; a tawp berah chuan Roman Catholic dintu - Isua Krista an ti hmiah mai. Behchhana an hman hi Lal Isua’n Petera hnena, “He lungpui chungah hian ka Kohhran ka din ang,” a tih kha a nih hmel.
Kristian zingah hian Catholic hian sawisel an hlawh ber thung awm e. Protestant zingah pawk kan kohhran (Presbyterian) phei hi chuan an khaw dang se hmuh hu mai a, kan naupan’ lai kha chuan Kristian ni ve meuh lovah kan ngai thin a; kha kha zirtirna kan dawn dan a ni awm e. Ka Catholic thianpa erawh chuan min han ngaisanglo ve ang reng khawp thung a,”Kan kohhran tih loh hi chu pawl chhuak vek in nia; pawl chhuak tia insawisel chuang tur in awm lo; a chhuak hmasa leh chhuak hnuhnung deuh in awm a ni mai,” te min tih khum a. A dik ang reng fu. Keini Protestant ho hi Kohhran siamthat hun lai aṭanga lo ding tan, Catholic kohhran aṭanga chhuak kha kan ni miau si a.
Protestant hovin Catholic kohhran an chhuahsan chhan chu hetiang deuh hi a ni. Isua Krista’n a din nia kan hriat kohhran lokal zel chu kum za tel a lo tlin chuan a lo buaithlak ta hle a. Kohhran hruaitute an lal ta lutuk a, sorkar/lal-te pawhin an hlau ta hle a, Kohhran malsawmna dawnglo lal-te chan chuan mai-an chan pawh a tluk lo a nih kha - a bikin Europe-ah. Kohhran hruaitu Bishop te leh a dangte pawh an hausa ta em em a. Sum an duhthawh luatah an BiakIn sakna tur atana an thawhlawm khawn danin kohhran mi thenkhat ngaihdan a pel ta a; a thawh tam apiang chhandamna chang sang tur anga an puan ‘Sale of Indulgence’ leh thil dang dang avangin kohhran sawiseltu ‘Protestant’ an lo awm ta a nih kha. Sale of Indulgence bakah hian khatih hunlaia Kohhran siamthat kawnga hmahruaitu Martin Luther khan Pope-in duh duhin ‘Purgatory’ a thunun thei nia ngaih chu a diklo tih a sawi bawk. (Purgatory - Misualte’n vanram an kai theihna’na an thih hnu-a tawrhna hmanga an intlenfaina hmun).
Tunah lem hian Mizorama Kohhran lian ber Presbyterian mi tam ber hian Kohhran sawisel chu Pathian sawiselna tiat-ah an ngai zu nia! Catholic kohhran thiltih dan diklo sawisel ngamte avanga lo ding kohhran mite’n he ngaihdan an sahuai-thing-vawn ve ngawt mai hi chu a thil ngaihtuah chian loh thlak ngawt mai. Presbyterian kohhran hruaitute chu engmah tisual ve theilo leh sawisel thiang lovah an ngai tihna a ni ber. Mi nuai 10 bawr vel awmna Mizorama kohhran hrang hrang 100 dawn a awm chhan hi eng dang vang mah a ni lo - Bible ringtu inti vek leh Kristian (Isua Krista zuitu) inti vek chungin Bible pawm dan leh hrilhfiah dan a inan’loh bakah, hruaitu nih inchuh vang a ni bawk. Hei hi kan chiang a nih chuan kohhran sawiseltu pawngpaw dem ngawt tute chuan kan hriat tlem vang a ni chawk. Kohhran sawisel chhan hi sawisel duh hrim hrim vang a ni vek heklo. Chutianga ngaitute chu mi firfiak leh kohhran atchilhtu an ni chawk.
Indopui II-na hun lai khan Hitler-a kaihhruai Germany-a Nazi sorkar chuan Juda ho a suat chiam mai a, Juda maktaduai 3 chuang an tihlum a nih kha. Khatih lai khan Europe leh khawvela Kristian pawl (Kohhran) lian ber Catholic kohhran chuan Germany Nazi sorkar an demna an tilang vaklo a ni awm e. Kum engemawzat liam hnu-ah Catholic kohhran hruaitu lu ber Pope John Paul - II khan Jerusalem-ah kalin Juda ho hnenah an kohhran aiawhin thupha a chawi a nih kha. Kha khan tunhma emaw tunhnu emaw-ah pawh kohhran hi a famkim lova, Pathian anga famkima pawm tur a nilo tih a tichiang hle awm e.
Dik tak chuan Kohhran beia sawisel nasa ber ber thinte chu kohhran hruaitute an ni chawk. Mizoramah phei chuan kohhran a phelin tharum thawhna hialte a thlenga, khawvel court hma-ah an inkhing bur bur bawk thin. Kohhrana inhmang vaklo aiin a inhmang hovin an duh chhe zawk fova, hei hi kohhran atchilhna leh ruihchilhna vang a ni ber. BiakIn suasam tute pawh kha zu rui an nih a rinawm lova, fim kara che an nih a rinawm zawk. Thim hnuaia zu zawrhna dawr suasam thinte pawh hi sakhaw ruihchilh an nih duh hmel hle.
Rev. Zairema nen khan a dam lai khan vawi tam tak kan inkawm thin a. Ani kha kohhran ruih chilh tam tak chuan Pathian thu a ngaihdana ‘thiangzau’ (liberal) lutukah an puh thin a nih kha. Bible a ngaihdan a sawi chu Pathian ziah a nih loh avangin a ziaktu mihringte kha famkimlo an ni a ti. Chutiang bawkin Kohhran hruaitute hi Pathian nilo, mihring an nih avangin dik famkim leh sawisel thianglo chu an ni lovang. Isua zirtir zing ami Philipa Chanchintha bu ziah pawh kohhran hruaitute’n a chang pakhat avangin Bible-ah an telh talo nia sawi a ni a. Chu chu a zirtirte’n, Mari Magdalini an thik thu a ziahlan vang a ni. “Zirtirtu hian a hmangaih bika, a hmui-ah te a fawp thin,” tia an vui thu he chanchintha bu-ah hian a ziah avangin Bible-ah an telh ve ta lo a ni awm e.
Chutiang zel chuan Bible chang sawi chhuah tam zinga tello chungchang han ziah pawhin kohhran hruaitu thenkhat chu a za lai takah kan dek tih hriat takin an rawn ri nghal pawp pawp mai a nih kha. Chanchintha Luka ziak bung 7:33-34 hi Lal Isua’n amah dotute’n a chungchang an sawi dan a sawi chhawnna a ni a. Tun lai-ah tuma’n Lal Isua’n uain a rui thin kan ti lova, Bible-ah pawh a ruih thu a chuang hek lo. Uain a in thin tih erawh chu amah ngeiin a sawi chiang a, chuvang chuan uain/zu duhlova khawvela thil sual ber niawm taka do chiamtu kan kohhran hruaitu leh inti Kristian thaho chuan Lal Isua’n zu a in thu lam hi pulpit-ah an sawi ngai lemlo a ni ber. He Bible bung leh chang an sawi tam loh thu han sawi chuan an haw tek a nih hi.
Catholic leh Orthodox kohhran chauh a awm lai khan saptawnga Bible lehlin hi kohhranin a remti lo. Hebrai, Grik leh (a hnu-ah) Latin tawng chauhvin a awm thin a. Saptawnga lehlin a nih chuan mipui mimirin (anmahni puithiamho tawngkam takah ‘ignorant mass’) an chhiar thei anga, an duh danin an sawifiah (interprete) anga kohhran a buai zo vang an ti a ni. An sawi ang ngeiin saptawnga chhiar tur a awm hnu-ah (William Tyndale-a’n a lehlin hnu) Kohhran siamthatna kha a lo thleng ta reng a; a thlen theih chhan pawimawh tak pawh a ni. Chuvangin kohhran hruaitute emaw eng kohhran pawl emaw mai pawh hi sawisel thianglo a ni lo tih i hre tawh i la, tunhma Kohhran siamthat hun hma-a kir leh thei kan ni tawhlo tih pawh i pawm ngam ang u.