Guest writer
HC Vanlalruata
LENGPUI AIRPORT
Mizoram sorkarin Indian Air Force (IAF) kuta kan thlawhna ṭumhmun neih chhun, Lengpui ṭumhmun pek a tum chungchang hi tam tak hian kan man pha lo riau ni hian a lang a. Airport Authority of India (AAI) leh mimal company (Tata emaw Adani emaw) te kuta hlan nen a inang reng emaw ti tlat hi hawi zau ve fu fu zingah pawh an kat nuk mai a. Social media lama a kut hlei hlei an la ni hlawm bawk nen, a manganthlak ang reng khawp mai.
Malmang taka kan hriatthiam theih mai tur chu sipai tak taka chhiar chiah pawh ni lo, paramilitary force (Assam Rifles) leh central armed police force (CAPF) zinga BSF leh CRPF te ang kuta thil awm reng rengah pawh mipui kan thu lohzia aṭang hian a chiang mai awm e. Mipui kan thu lo satliah mai ni lovin an hmuna luh mai mai pawh thil khirhkhan a tling a. Venhimna an chhuanlam chuan anni silai keng kha chu keini Tlawng tui hmuam ngawt tan chuan nawr luih ngam chi an ni lo.
Kum 2002 khan IAF din cham kum 70-na lawmna-ah Assam leh Meghalaya chanchinbumite rualin ka kal ve a. Chawlhkâr khat pawh tling lo min mikhual chhung khan Air Force kalphung tlêm chu ka zir chhuak ve-in ka hria a. An air force base – Shillong chuanchung, Tezpur, Jorhat, Guwahati leh Mohanbari te min fanpui bakah Arunachal Pradesh leh China inrina a Line of Actual Control (LAC) an tih mai ‘McMahon Line’ ti a an sawi bawk thlengin helicopter-in min hruai bawk. IAF hi hre chiang ve pha lo mah ila, hriat ve mual mual a awm ve tlat.
Sorkarin IAF kuta Lengpui ṭumhmun hlan a tum ta hian tunhma thil min ngaihtuah chhuahtir a. Pu Laldenga kaihhruai MNF sorkar lai a IAF officer bang tawh wing commander Joe Lalhmingliana hova helicopter hmanga thlawhna ṭumhmun atana siamna hmun remchang tur an dap lai khan chanchinbu pakhat chuan, “Kawng laih dan tur endik hna driver-in an buaipui ngai lo,” ti ang deuhvin a ziak a nih kha.
Tuna IAF a pek chungchang a sorkarin mawhphur tur leh zir chiang tura working committee a din chairman phei hi chu (sawi nep tumna ni lovin) air force officer chu sawi loh lawng sipai (navy) a petty officer (engineering mechanic) niin a chanchin ziahna-ah an sawi a. Chu chu sipai (army)-ah chuan bel thum (havildar) nena intluk chauh a ni. Chumi kaihhruai committee thutlukna anga sorkar hi a kal dawn a nih chuan ngaihtuah chian a ngai hrim hrim phawt.
Lengpui ṭumhmun hi hmana kan ziah tawh ang khan India ram thlawhna ṭumhmun tam ber anga a vai a AAI kuta hlan chungchang hi rei tak khel a ni tawh a. Kum 2022-a AAI lamin inremna thuthlung an duan hnuhnung berah khan sorkar leh Mizoram mipui tana pawm theih loh a awm nual avangin tun hi kan thleng a ni a. Sorkar hmasa lam pawh khan AAI kuta hlan hi an hreh hranpa lo niin a lang. Chu tiang a nih lai chuan kan ram leh hnam tana him tur hi kan ngaihtuah tel ngei ngei tur a ni a, ngaihtuah chiang mang lova pawngpaw bawh ruak ruak hi khua rei-ah a pawi thei a, inchhirin awmzia a neih loh hun chauhva harh hi a pawi dan a pawi zual a ni.
Lokpriya Gopinath Bordoloi International Airport (Guwahati) tih lohvah chuan Imphal ṭumhmun a lian ber a, a dawtah Agartala leh Dibrugarh awmin Lengpui ṭumhmun hi hmarchhak a thlawhna ṭumhmun lun ber 4-na a ni. Lengpui ṭumhmun hi kum 1998 a hawn chauh a ni chungin IAF enkawl hmarchhak thlawhna ṭumhmun – Silchar, Jorhat leh Tezpur te chuan an khan lo hle a, anni hi kum 1944 (indopui-2 na hun lai) a din tawh kha an ni. Lengpui ṭumhmunah hian kum 2023 khan passenger lut leh chhuak hi kum khat chhungin mi nuai 4 chuang a kai tawh a ni.
Lengpui ṭumhmun hian hei ai a nasa daih hian hma a sawn thei leh nghal a. International airport a hlankai chhoh theihna turin a awmna hmun hi a fuh bawk. Bangkok, Dhaka, Naypyidaw/Yangon leh Asia chhim chhak khawpui hrang hrang nena inpawh a remchang hle. Chumi ti tur erawh chuan hmasawnna tur a la awm. Thlawhna tlankawng (runway), tuna Pavement Classification Number (PCN) 36 chauh hi tihsan a ngai a. Sorkar hmasa hunah khan PCN hi 75 a tihsan turin ruahmanna a awm a. Chu mi atan chuan tuna thlawhna ṭum leh thlawkchhuak titawp chuang lo hian tlankawng awmsa sirah a dang siam belhna tur cheng vaibelchhe 500 ruahman chu DoNER ministry sum hmanga kalpui tura ruahman ni a. A ṭumhmun hrim hrim tihchangtlunna atan cheng vaibelchhe 450 senna tur ruahman a ni bawk.
Hei hi a puitlin theih chuan international airport a hlankai a harsa tawh lo tura ngaih a ni. A PCN hi tihsan a nih chuan Airbus-320 leh a aia lian pawh michuang thei zat a khata an chuan theih dawn avangin chuan man pawh a tlahniam hle thei tura chhut a ni a. Tunah hi chuan mihring a phurh theih a tlem avangin Lengpui leh khawpui dang inkara thlawh man hi a let deuh thaw-in a to a. Hei hi larsap leh CM aṭanga hrisel lohna avanga nei leh nei lova thlawk zawng zawng pawhin kan chawi-in kan tuar vek a ni.
Tun dinhmunah mai pawh hian kan state ṭhenawma thlawhna ṭumhmun nena khaikhin chuan kan hloh hi a tlem hle. Agartala airport hi cheng vaibelchhe 438 senga chei ṭhat a ni a, kum tina an hloh chu cheng vaibelchhe 115 leh nuai 61 zet a ni a. Imphal airport pawh cheng vaibelchhe 720 senga chei ṭhat a nih lai-in kum khatah cheng vaibelchhe 45 leh nuai 64 a hloh reng a. Lengpui airport hi kum 1995-2003 inkara a siamna leh cheina atana cheng vaibelchhe 118 leh nuai 97 sen a ni a, kum 2021 leh 2022 inkar chhung khan a chei ṭhat na’n cheng vaibelchhe 94 sen a ni leh a. He tih lai hian kum khata Lengpui airport hloh hi cheng vaibelchhe 2 leh nuai 87 chauh a ni.
Hmasawnna tur awm leh chu chhiah lakna tur ang la lak kim lohte khawn belh a ni a. Airbus-320 vawi khat a rawn ṭum man hi kan lak chuan cheng sing chuang zel a ni dawn a, route navigation facility charge (RNFC) pawh hi thlawhna pakhat lo tuma thlawh chhuah man cheng sing chuang zel lak theih a ni. December ni 12, 1998 a Lengpui ṭumhmun hawn a nih aṭanga in luah man (licence fee) lak tak miah loh Civil Aviation wing hnuaia awm Lengpui ṭumhmun huam chhunga mihring chenna (residential quarters) 73 aṭanga luah man lak a nih chuan cheng nuai tam tak kumtin hmuh theih a ni dawn bawk. Hei bakah hian terminal building chhunga dawr/chawdawr awm zawng zawngte hian electric chhit man hi chawi tawh se la chuan cheng tam tak lakluh belh theih a ni bawk ang.
Sawi kim vek theih a ni lovang a. Sorkar hmasa-te’n Mizoram budget sum seng meuh lova (budget sum sen chhun hi vaibelchhe 21 leh nuai 5 a ni) heti chen an lo kalpui tawh hi tuna IAF kuta pek rum rum tumtu sorkar hian a hlawk zawk theihna turin khu lamah vawi khat tal an zu dil tawh em? Lengpui airport hian hloh lova sum thawkchhuaktu a nih theihna tur zir chianga sorkar laipui ṭanpuina pawh la dil chhin hauh lova tihral an tum a, chu pawh IAF hnena pek an tum ngawt mai hi chu a ngaihtuah chian loh leh zir chian loh, bakah a ṭhuthluang nun thawmhnaw hle a ni. Thutlukna puitling siam loh chuan a la pawizia tur thlengin chhut chian hle a ngai. Ṭhuampui helipad pawh sipai ta ni lo helicopter ṭum an phal tawh lo tihte hi hriat tel a ṭha.
A thu hrimin sorkar hian a thawhchhuah ve tur (own sources of income) a dap a ngai ang chiah hian intodelh piahlama sum tam zawk lakluh dan a ngaihtuah hi a dik. Chutih rual chuan Mizoram sorkar hnuaia department leh an thil neihte hi hloh lo tak tak enge awm bik? Agriculture department hian kuthnathawktute intodelhna tur khawp an thawkchhuak hauh lova, department hnathawkte hlawh atan sorkarin a la hloh char char a ni. Chumi avang chuan Agriculture department hi tihtawp emaw sorkar laipui hnuai a dah tur tihna em ni, PWD, Transport, P&E leh PHE te pawh chuti tho. Mipui tana an thawh kha a an awm chhan ber chu a ni.
Tun hma ang a ni tawh lova, thlawhna hi mi chhe ber pawhin loh theih lohva kan mamawh a nih hun a thleng tawh. Ram tana ṭangkai leh hlu tak a tiral zawnga chet hi zawng chhungkua a tlangval zu ngawl vei/ ruihhlo ngai ang mai a a tlaran zawnga chet chingte thawmhnaw a ni a. Chu tiang hawi zawnga mipui thlan sorkar a chet hi chu a inhmeh hlawl lo a ni. Mizo zinga thluak hmang rual leh pawl liante’n an sawisel karah hian an thutlukna hi ngaihtuah chiang/nawnin siamṭha leh vat rawh se.