Guest writer
HC Vanlalruata
THUSAWI KHAP
Mizorama buaithlak em em chu khap kan uar lutuk hi a ni. Thilsual (criminal law-in a khap) pangngai nilo, mi ram pawhin khap tula an hriat lem loh hi khap vek kan tum emaw tih tur a ni a. Mahni insum leh chhungkua aṭanga inthununa inenkawl lama tlakchham kan neih len’ em avangin do leh khap lam hi kan uar ta a ni ber. Kan kohhran hruaitute hian an kohhran member (an beram)te hi thunun tha sela, hruaitu an nih ang takin kohhran mite hian an thu awihin zui sela chuan zu a ni emaw, sual nia an ngaih dang pawh tilo tura Pulpit leh hun danga an sawi ang hian an awm mai ang a; a fel mai tur.
Kohhran leh kohhran mite hruaitu nih an tlin tak loh avang nge ni kan kohhran hruaitute thu hi an hruaite hian an zawm duh ta meuh lova; an beidawng hian do leh khap tura sorkar nawr lam an uar ta hlauh a nih awm hi maw. Chutiang chiah chu Mizo chhungkaw tam ber hi kan ni - lehkha zir tur leh nun tha a nung tura tu leh fate thunun theih loh avanga Hostel-ah te dah hnam kan ni ta. Kan tu leh fa kan thunun theih lohte chu kar khat tal pawh an fel thlakhlelh vanga Gospel Camping/ Crusade/ Bethel tih vela luh tir kan ching a, chatuan daih simna leh takna nun aia hun reilote chhung an fel duh vang mai maia thilti nu leh pa hi kan tam em em a. Hei hian lemchanna nunah min va hruai lut nasa tak em!
Mizoram a ni emaw, India ram pum a ni emaw, state dang a ni emaw mipui sorkarna (Democracy) tia inchhal chung hian thuneitute chuan thuneihna an chelh chhung na na na chuan an thuneihna tih ngheh hi an thupui a ni reng a. Chutianga an thuneihna tinghet zel tur chuan thil chi hrang hrang khap an duh thin a, hei hi mihring zia a ni a. Rahbeha kan awm lohna tur leh kan zalenna turin mipuiin tha kan thawh a tul fo thung reng a ni.
Mizoram sorkar hnuaia Higher and Technical Education Director Pu R. Lalrosanga chuan tun thla ni 18 khan thupek ti chhuakin sorkar enkawl College-ah politician leh pawn lam mi (outsider) reng reng thusawi tura sawm/ thusawi tir an khap ta bur mai a. He thupek hi a thalovin a fello satliah lova a changkan’ loh thlak hle a. Sorkar hian ngun taka ngaihtuahin mipui rorelna ram kan nih hi hre nawn sela a tha hle ang. Mipui rorelna ramah chuan miin kam zalenna leh chanvo (freedom of speech and expression) an neih hi rahbeh a thiang tlat lo. Sorkar a inngaihtuah harh a ngai. Thupek hnuhnunga politician thusawi tura sawm dawna dil a la ngai cheu pawh hi ennawn nise a tha ang.
Sorkar thiltih dan hi a letling zawngin sawi ve ta i la, siamthat ngai a tam ve thei viau ang. Entirna siam ta i la - tuna kan sorkar thupui ber (flagship program), inthlanna-ah pawh an tlin chhan leh term hnih lai a zawna sorkarna an chelh theihna chhan hi NLUP nia ngaih a ni a. Sorkar hnathawk kalkhawmna-ah leh zirlai kalkhawm hmaa kan Minister, Parliamentary Secretary leh rorellai MLA-te’n NLUP chungchang an sawi hi kan phal chhung chuan rorellai party mi nilo politician-te thusawi khap turin sorkar hian ‘moral right’ a nei bik lo.
A thuhrimin Mizoramin zalenna a sual chungchangte, sorkar laipui leh khatihlaia rammu MNF in Inremna thuthlung an ziah chungchang college zirlaite hriata sawi fiah tur chuan tuna MNF President Pu Zoramthanga te hi tawn hriat nei tha ber tur zing ami an ni a. Political Science subject zirlaite zirlai-a telh a nih chuan an sawi hi phal tur a ni ang. Chutihlai erawh chuan Mizoramah hian engkim mai hi politics hmanrua a hman kan tum emaw tih palh a awl fo thin a. College zirlaite hmaa Pu Zoramthanga thusawite vote huina atan ni awm taka a darhzau thei ang bera thuchhuah (Press Release) siama puan darh kher phei kha chu thil tul tak a ni lem lo. Sorkar thuneitute leh MNF hruaitute pawhin an hriat tur chu Pu Zoramthanga kha College emaw University emaw a thu sawi tura an sawmin inthlan campaign ni lovin zirlaite tana an zirna a hlawkna an neih theihna tur ngaihtuahna (academic) avanga sawm a ni tih hi a ni.
A chunga tul vaklo ni awm taka kohhran thil kan sawi duah chhan khi a awm a. Kan kohhran hruaitu, kan zah leh an thu kan pawm ber nia ngaih thu pawh kan pawm tawh lem loh chuan kan College/ University naupangte’n eptu hruaitu tuemaw thusawi avanga an ngaihdan an thlak thut thut hi a rinawm loh hrim hrim. Kan Chief Minister te nupa-in vaihlo leh a kaihhnawih chungchanga beihpui an thlak hian engchen nge nghawng a neih tih aṭang ngawt pawh hian inzir finna tham a awm.
Ram hruaitu sorkarna chelh lai leh kohhran hruaitute hian inanna tak an neih chu an thuneihna chelh an keipui sa-hauh lutuk hi a ni. Kar hmasa-a kan sawi ang khan Kohhran hmasa-te’n an rin dana ring velote chunga chet an thawh duhdante, mipuiin mimir lehkhathiam velote’n Pathian thu an hre ve anga an duh dan danin an letling (interprete) anga kohhran a buai zovang tia saptawnga Bible lehlin pawh phallo kha an ni a. Bengali phakar piangthar an sawi ang maia an thil hriatte (thiante vanram kai ve hlauh vanga) kawmpui tlat ang an ni. Ram hruaitu sorkarna chelhte pawh hian thuneihna an chan lai chuan anni’n duh duh sawi a, eptu lam chu khap an duh tlangpui bawk.
Tunhnaia thilthlengah hian Pu Zoramthanga leh Pu Lalduhawm te’n zirlai hma a an thusawi ka lo chhiar ve chinah thil pawi tak an sawi awm ka lo chhiar fuh velo pek a. Mahse, an thusawite party thuchhuah hmanga puanzar kher hi chu politics-a hamthatna (political mileage) hmuh ngei tuma thilti erawh chu an ang thei khawp mai a, sim hmak chi a ni.
Kan politician te hian zirlaite hmaa an zir bing lai (subject) mil leh hriatna tizau theite hi sawi zui zel phalsak ni ngei sela; zirlai, mithiama ngaihte pawhin pawm chin leh pawm loh chin tur chu an hriat ve ngei i rin sak ang u. Kan ram political history hi mahni duhdan dana sawi mai hi hnam pawikhawihna a tling tih hi kan politician te pawh hian hre reng se la. Univeristy/College zirlai hmaa a taka tawn hriat nei leh mithiam hrang hrangte thusawi tura sawm hi chhunzawm zel ni sela. An mi sawmte’n zirtirna diklo sawi palh leh kawng dik lova zirlaite an hruai kawi theih a hlauhawm tih hre chungin duh duh sawi theihna zalenna leh kan duh ang hriat theihna zalenna erawh hi chu rahbeh ni hauh suh se.