A BUL THUMAH

Sap thufingin, “A bul ṭan ṭhat chu a chanve zo ang a ni,” a lo tih hi a dikin a ril hle mai a. Ṭhianpa Rinsanga’n kum tir Sande Sikul pawl siamrem leh hming ziahluh ni a, “Sap hovin ‘a bul ṭan ṭhat chu a chanve zo ang a ni’ an lo ti bawk a, bul ka ṭan ṭha ta a, July thla a Sande Sikul ka kai leh chuan a tawk tawh mai,” a tih ang ngawt erawh chu a ni hauh lo. A bul ṭan ṭhat hi a pawimawhzia Mizote hian kan hriat tawk loh avangin kan khawtlang nun, kohhran inkaihhruaina leh sorkar thleng hian kihhnawk a tam ta lutuk a, then fai harsa tawh hial khawpin a hnawk tawh a nih tâk hi.

Sikul kan kal tirh chhohvin Liandala hla, ‘ai a upate zah’ hla kan zir khan keini huna chengte nun kha chu a khawih thuk hle mai tih tun hnu hian kan hre chhuak leh hnuhnawh awm asin! Ai a upa zah hi a taka ‘Zonunmawi’ par chhuahna bul a ni tih tam tak chuan kan hre pha kher lo mai thei e. Hawihhawm takin kawngpui-ah lirthei kan khalh a, midang harsatna siam hlau taka kan awm hian hriat loh chhungin traffic rules za zela 75 vel chu kan zawm a lo ni reng ang deuh hi a ni.

Tunlai ṭhangtharte hian sikula an zir tâk loh vang leh khawtlang inthununna felfai a awm tak loh avang ni maw, ai a upa zahna hi an tlachham mai pawh ni lovin an bosal ṭhak tawh a ni ber a. Tar ṭhutna ken nachang hre lo chu sawi loh an nu leh pate rual pawh zah pah hauh lova na tak taka ṭawng khum leh kutthlak duh hial pawh an tam ta a. Social media lamah phei chuan Mizo ṭhangthar tam ber hian aia upa tih hriat reng leh midang hrim hrim lakah ṭawngkam hi an duhtui ta lo hle mai a. Aia upa zahna kan hnam nuna bet tlat kha sikul naupang zirlai-a dah leh hi a pawimawh takzet a ni. Chuti lo chu kan ‘Zonunmawi’ hian mual a liam tak tak dawn chiang.

Sikul naupang kan tihah hian a bulṭhut (elementary education) hi sorkar kal tawh zawng zawngin an dah pawimawh lo mai pawh ni lovin an hlamchhiah a, chu chu a hnam pumin namên lovin kan tuar mêk a ni. District council hun aṭanga state kan nih thleng leh state kan nihna pawh kum 40 dawn a nih tawhah hian zirna ngai pawimawh êm êm anga kan hruaitute insawi ṭhin hi chu ‘sakhua-in a ngêk a hlawh’ tih ang chauh a ni. Zirtirtu an lâkin lehkha thiam leh zirtir thiam ai-in politics a an hamṭhatna tur ngaihtuahna kha an thupui ber a, an unit leh block hruaitute fate lâk kha an kalphung a ni tawp mai.

Mizoram leh hnam hruaitute dawn tawi leh hmathlir thui lohzia lanna chu an tu leh fate zirtirtu atana mithiam leh zirtir thiam la thei lo khawpa an khaw hawi a zim kha a ni. Politics atchilhna leh mahni hmakhua tur tawi lutuk an thlir ṭhin khân tun thleng hian a chhe zawngin he ram leh hnam hi a nghawng mêk a nih hi. An zirtirtute’n primary school zirlaite an zirtir hneh lohva an thiam loh chuan middle school-ah harsatna an tawk chho a, chutiang zêlin high school leh higher secondary school-ah a inkahpup-chaw chho zel a, college leh university thlengin a chhe zawngin a nghawng a ni.

Hei hi a nih miau avang hian UPSC a competitive exam chu sawi loh India ram pum huap inelna NEET ang chi zawng zawngah pawh Mizo zirlaite an tling thei ta meuh lo a nih hi. Hemi hi siamṭha tur chuan a bul ṭan ṭhat leh a ngai a, pumpelh a awm lova. Kan zirna kalphung hi a bul aṭangin a pumpui a siamṭhat (overhaul) a ngai. Damdawi mum pêka dam ṭha leh mai thei a ni tawh lova, a pum zai hawn (surgery) a siamṭhat a tihdam a ngai tawh a nih hi.

Elementary education hi zirlaite’n nun ṭha leh dik (moral values) zirtirna hun ṭha ber a ni bawk a. Keini’n primary school kan kal lai a “Ramparva leh varihaw sa a tui hle,” tih kan zir ṭhin kha chuan nungcha humhalh lam a hawi lo. Chuvangin ai a upa zah, Mizo hnam nun mawi leh ṭha (Mizo values) chawi nun leh khawvel ram zau zawkin mihring zalenna atana an ngaih pawimawh êm êm mimal zalenna inzahsak leh dan rorelna (rule of law) zah kawnga inzirtirna leh mahni kuta dan kenkawh ṭhat lohzia thleng hian zirtir an ngai a. Taimak, teirei peih, dawhtheih, huaisenna dik leh thil ṭha zirtir an pawimawh hun lai tak a ni.

Hetiang chiah hian zirna ang bawka mihring nuna pawimawh ber mai hriselna lamah pawh hian a bu kan lêt leh a, bul ṭan ṭha a, a bul thum aṭanga kan siamṭhat leh a ngai a ni. Kan naupan lai khan min bialtu health worker tam ber khan a bial chhunga chhungkuate kha an tlawh zing hle a, chhungtin hriselna dinhmun kha an hre vekin a rinawm. Kha tianga ‘data’ an lakkhawm an hmunpui ‘health & family welfare department’ a an thehluh hmang khan mipui hriselna (public health) dinhmun kha sorkarin hria-in ruahmanna fel a siam thei ṭhin a lo ni. Tunah chuan hei pawh hi kan kalsan thui ta hle. Kalphung dik lo kalpui tawk vela thatchhiate hian mipui hriselna hi an khawih chhe mek a ni.

‘Public health’ kan tih mai-ah hi chuan mipui-in a tlângpui a kan natna vei leh buaipui hriat chian’ hi a rahbi hmasa a ni a. Sorkarin hetiang atân hian ruahmanna (programme) engemawzat siamin sum tam tak a seng a; a buaipuitute’n dik taka an hman chuan a ṭangkai tak meuh. Hei hi inven (prevention) lam a ni ber a. ‘Tihdam ai-in inven a ṭha zawk’ tih hi a thupui ber a ni. Chumi dinhmun en zêl chuan natna buaipui-awm tihreh/tih rêm (eradication) ruahmanna-in a zui tur a ni bawk. Entir na’n sikserh laka invenna buaipui a hlawhtlin chuan a tihrem lamin a zui tur a ni.

Naupan lai hun kan hman hun Venghnuai a kan awm lai Pu Saitawna leh tuna kan awmna Salem venga health worker tunhnai a chawl ta Pu Chaltluanga te ang vek hi chu ni sela chuan sorkar ‘public health programme’, natna vén hna hi a hlawhchham thei lo hialin ka ring. Elementary education pawimawhzia kan sawi ang bawkin hriselna lama a bulṭhut primary health care hi a pawimawh ber leh ram/mipui hriselna atana a bul thuma pawimawh ber chu a ni.

Nu nau pai lai, nausen, naupang leh puitling pawh natna laka invennate, hriselna atana ṭha lo ti lo tura inzirtirna pawimawhzia kan hriat loh leh kan zawm loh avanga naupang tak taka thi zozai hi tam takin kan ngaihtuah pha lo fo a. Veng/khaw bialtu health worker leh a dangte’n an hna an thawh ṭhat tawk loh avanga thihna hial leh tawrhna thleng pawh tam tak awm thei a ni. Sub Centre a thawkte’n an mawhphurhna an hlen chuan Mizoram dinhmun diktak a hriat theih loh a, mipui hriselna atana sorkar laipui aṭanga ṭanpuina dawn thlengin a khawih buai pha a ni.

Chumi dawt lehah lo tiṭha hle pawh ni se, zirtirna ṭha kha nikhaw hre rualte’n kan zawm loh avangin kan dam chen tur kan pawt tawi a. Nun kan uluk loh avangin dam reng (thi lo) chungin kan damlo reng a, Mizo upa malsawmna ‘I thih hma chuan dam reng ang che’ tih tlin lovin thih hma-in kan dam reng ṭhin lo. Chu chuan hriselna lama enkawlna sâng zawk, secondary healthcare leh tertiary healthcare lam a nghawng a, healthcare system ṭha kan neih theih loh phah ta a ni ber mai. Tun laia ṭhalai an thi zawih zawih ringawt mai pawh hi ngaihtuah chian chu a ngai ta hle mai.

Engkim mai hi a bul thuma inzirtir hi hnam fing leh changkângte tihdan leh an changkan’ a hma an sawn leh zual zêl chhan a ni a. Naupan’ lai a inzirtir hi a nghet ber a. Bible pawhin, "Naupang chu a kalna âwm kawngah chuan zirtîr ula, A upat hun pawhin a thlah lo vang," (Thufingte 22:6) a tih hi a dikzia khawvelin a hria. Aia upa zahte, awmdan/nundan mawite hi naupan’ lai aṭanga zirtir a tuh ngei ngei tur a ni a, sikul zirlaibu-ah te dah leh theih ni leh tawh se a ṭha ngawt ang. Kan Mizo nunze ṭha (values) te hi inzirtir thar lehin naupangah tuh ni se.

Sorkara kan department pawimawh, nausen/naupang aṭanga kan puitlin thlenga min enkawltu bik, health department leh school education department bik phei hi chuan hetiang lam hi hawi se la. Elementary education aṭanga ṭan ṭhat leh primary healthcare aṭanga a bul thuma ṭha leh zual a an ṭan leh a ngai tawh. Chutianga kan kal chuan kan healthcare leh education kalphung ṭha chuan Mizo hnam hi Rokunga’n ‘raltiang ram’ a tih kha kan thleng thei ngei ang.