Guest writer
HC Vanlalruata
SYNOD RAM TUR
Ka pa khan kan veng (Venghnuai) a lo pém thar engemawzat kha kohhran bel tlat turin a fuih ka hre ve fova, kohhran bel tlat chu khawtlângah pawh an mikhual lova, mi hriat hlawhin an tlângnél thuai ṭhin, a ti a. Kohhran upa-in mithar a fuihna satliah ni lovin, Mizo khawtlâng nunah chuan a dik em em a, duh aiin a dik lutuk mah fo zawk a ni. Mi ṭhenkhat he thil man fuh laklawh tawh chuan a vawn hian an vuan tlat mai a. Thlarau lam emaw, tih tak taka kohhran belh a Pathian rawngbawlna lam zu ngaihsak a, a tak a nunpui lam ni lovin, khawvel lama hlawkna bakah, mitin mithmuh a thiamchanna atan an hmang thiam em em mai a. An hlawkpui a, thil diklo leh thianghlim lo chu sawi loh dankalh hial a an chét pawhin bihrukna hmun him (safe haven) atan an hmang thiam zu nia!
Kum engemawzat liam ta-ah khan Mizoram sorkar a lal tak, an department a a lal ber dawttu ni pha hial hian keini SENHRI (kartin chhuak) chanchinbu enkawltute kha min khing a. Min khinna chu kan chanchinbu a eiru-ah chiang taka kan puh avangin he officer hi kan tihmingchhia tih a ni a. Min khin dan kha a pawisa chawitir zawng (civil case) thubuai a la lovin IPC dân hmang (criminal case)a tan in a tâng tur zawng hawi a ni a. Chu kan thubuai hmachhawnah chuan kan tihmingchhe ngei a ni tih finfiah turin he officer lian hian kan Mizo khawtlanga pa challang leh langsar satliah ni mai lo, thlarau lama pachhe ve tak keini tan chuan, “Lei a phuar chu vanah” tih aw thûm khur deuh, awihawm taka an sawi a, zãm aw chhuahna mai chi tur hi a ni a.
Khami ṭuma min khingtu officer-in thuremna hmun (court) hma a; a hming kan tihchhiat nasatzia sawi sak a nemnghehsak tur a a rawn hruaite chu, Pastor châwl (pension) tawh te, kohhran upa ni mek te leh kan ram puma hriat hlawh pha te an ni a. Kei, a hminga Editor nihna chelh ve ber lah, kohhran a ka nihna min han zawt sela, “Bawih ṭhahnemlo tak ka ni ve mai e,” tih bak nihna chhuan tur nei miah lo ka ni a. Kan publisher lah chu Chhandamna Sipai pawl ni ve ngawr ngawr, an Salvation Army uniform a hak ngai loh chu sawi loh, nei pawh a kan rin loh, Police uniform ha ngai lo chi (CID-SB) ang deuhva an pawlah chuan an ngaih a lo ni zui a. Zâmawm duh tak a ni.
Kan officer lian hian a sorkar hna páwnlamah pâwl ropui ang reng fé fé hi a lo din a, chu a pâwl dinte chu mi chanhaite enkawl tura inpe an nih miau avangin, pâwl puipate chu Mizo mipui leh kohhranin an rin tawk tur ṭhiau, Pastor châwl tawh leh kohhran rawngbawltute an ni rêng a ni. Chutiang mi langsar leh challang satliah pawh ni lo, pulpit chûm chunga “Rul thlah te u” ti a min hau thei ngat hlir mai, thiam loh min chantir tur hawi zawnga anmahni ep zawnga kan han ding chho ṭhin kha chu, rinna chaklo deuh tan phei chuan chhandamna a khawih pha hial ang tih hlauhthâwnawm zu nia.
Kan mi challang leh langsarte hian min khingtu chu an fak hle a, kohhran mi ni satliah mai lovin, Pathian rinchhan tlat mi niin an sawi a. Ani chu ‘mithianghim’ a ni a, keini chu mithianghlim tibawrhbângtu leh hrem tlâkah min chhuah a ni. Kan thuziah chuan a rawngbawlna ropui takte pawh a tiṭhuanawp hle tih an sawi a ni. Chutiang a nih lai chuan an pisa hman tûr atana a bungraw lei theihna atan a proforma lo pe chhuaktu, sorkar pisa mamawh ilo zawrhna (Stationery Store) neitupa, kan aiawha thuhretu pawimawh atan a kan hman theih tur, kohhran upa min ngat kha court hma a thudik sawi chhuak turin kan phut chhuak zo lovang tih kan hlau hle.
A nihna takah chuan Juda mi ni ta ila, Pilata leh Heroda-te hun lai a rorelna hma a sakhaw puithiam – Sadukai (Sadducees), sakhaw zirtirtu rual (Sanhedrin) leh Farisai (Pharisee) – hovin thiam loh chang tura min beih rawn a, tân in (jail) bang kan zût ngei theihna atan a theihtawp an rawn chhuah niin inchan ta ila a àwm lo lem lovang. Mahse, min khingtu hnuaia thawk officer, thudik duh avanga a aia lal pawh hlau lo a rawn pên chhuak a; chubakah kan thuziah finfiahna tur lehkha kan neih ṭhat miau avangin amah zawkin kha thubuai kha a hnukdawk ta hlauh a ni. A nihna takah chuan ‘ka aiawh lal hma-ah a ding’ tihtur kan neih ṭhat ber chu sorkar lehkha pawimawh kan neih, a ṭhen chu a rûk a kan rûk chhuahte a ni a. Dikna dinchhuah duh avang leh Mizorama mipui sum hman dan dik lo vei a, eirûk huat avanga huaisen taka min ṭanpui ṭhintute kha an lo va hlu ṭhin tak em!
Kumin Synod inkhawmpui-ah Mission Vengthlanga Pi Lalremsiem ram (ama mimal ram nge a company- financial institution NEREFS - ram zawk tih kan zu hre pha lo) chungchang sawiho a nih zarah, a hmalama kan sawi ang chi nena inhmeh zet kan chharchhuak pek a. Pakhatna-ah chuan Synod puipate hian Imphal a hmunpui nei, mi hnena sum pûk tir thin (financial institution) neitu Pi Lalremsiem hi an ring thawkhat tih a lang a. A chhan kan hre chiah lo na a, kohhran rawngbawltu langsar tak takte nena rawngbawlna lama kalho an nih vang a ni mai thei a. Hman kum a a senso a Wales rama ṭhalai rual an zu thawn pawh khan, Synod puipate lung a kuai viau thawkhat chuan a rinawm.
Synod inkhawmpuina a rorel palai kalkhawm thutlûkna siam han chhiar hian ro an rel uluk hle ṭhin tih hai rual a ni lova. Chutih laia hetiang sum tam tham pek chhuahna atana LSC tihbo hnu siamṭhat leh anga sawi an pawm mai thei hi chu fimkhur tawk loh chu a ang a, fimkhur loh chhanah hian ram neitu-in rawngbawlna lama a sangawizawnpuite mi challang leh langsar an nih vang a ni thei mai thei e, kan ti a nih chu. ‘Kohhran bel tlat a rawngbawlna lama inhmang’ chhinchhiahna an tàr theih tawh ngat hi chuan, rin an hlawh viau zel mai a lo ni – he kan Mizo khawtlang nunah hian.
A landanah (a landan ang hi a taka thil awm dan a ni kher lo thei thova) hi chuan Synod nena he ram chungchanga an indawr hma hian UCO Bank-ah cheng vaibelchhe 27 leh nuai 17 pûkin, chu a sum pûk dahkham atan chuan he ram LSC No. AZL-1827 of 1996 (Grade IIIA) hi a hmang ta a. LSC hi a dahkham chuan a sum pûk sakte hian an kawlsak ngei ngei tura ngaih a ni. Chutiang a nih lai chuan LSC hi tibo ni a insawiin, Land Revenue and Settlement department-ah a thar a pe chhuak leh turin a dil ta a. Anni hian an lo pe chhuak a, a ‘duplicate’ mai ni lovin a ‘original’ an pe chhuak leh a ni.
Helai tak hi thil fel chiah lo tlâkzeh theihna (grey area) a ni tlat pek a. Revenue department officer ṭhenkhat sawi dan chuan, miin a LSC tibo anga insawi a; a thar pek chhuah a dil hian Mizoram tualchhung chanchinbu-ah chauh chhuah a ni ṭhin a. Chumi piahlamah chuan chanchinbu-a ‘fakna’ rau rauvah chuan chhiar hlawh lo pawl, septic tank khat paih thei leh tui thianghlim pe thei a insawi te aia chhiar hlawh lo zawk fé tur a nih a rinawm a. An chhuahna chanchinbu kha darhzau lo tak a nih phei chuan, thil dik lo taka tiduhtute tana remchang fahran mai a ni tih a chiang hle a ni.
Pi Lalremsiemi’n a LSC bo thu department a hrilh a, anni’n tualchhung chanchinbu a an lo chhuahsak hi Mumbai lama UCO hotute chuan an chhiar hlekin a rinawm lohva, Aizawla an bank pisa péng a thawkte pawhin an lo hmuh fuh chat a rinawm lem loh. Lo hmu fuh pawh ni se, cheng vaibelchhe 27 chuang zet an bank aṭanga pûk a nih chungchang hian a thlawhkhûm hneh hle anga, engmah an lo hre ve reng reng lo thei tlat bawk.
Chutianga thil inchingchivet chu ni mah sela, a thei zual hi chuan thil an han tithei em em khawp mai a. Tluk loh rim an nam asin. Bank a thawk mekte leh chawl tawhte bakah, Revenue department official-te ka’n biak kual hian a tak takah chuan Synod buaina ang hi thleng thei lo chu a ni hauh lo na in, thleng lo thei chu a ni tlat mai. Mi’n bank aṭanga pawisa a pûk a, a ram (LSC) a dahkham chuan bank khan a LSC (original) kha a kawlsak satliah mai lova, a kawl a ni tih kha Revenue department-in a hriatpui tih lantirna atan, fel taka ziahluh a, chhinchhiah (registered/ recorded) a ni ṭhin niin an sawi. Hei hi thil awmdan a nih avangin he ram inlei tumnaah hian inbumna a awm hmel khawp mai.
Hemi chungchangah hian Presbyterian kohhran Mizoram Synod puipate hi kan dem ngawt hranpa lova, bum an lo nih palh pawhin mihring ve tho an nih miau avangin, famkim bik lo na ná na chu tiin kohhran mipui pawhin an hrethiam ang. Chuti chung chuan kohhran mipui thawhkhawm sum cheng vaibelchhe tel hmanna turah hi chuan khawvel mi, ukilte pawh rawnna chang hre ṭhin sela a fuhin a rinawm a. A pawi ber zawk ta ṭhin chu sakhaw behchhana hmanga bum kan awl em em leh rawngbawlna lama inhmangte’n dân an bawhchhiat leh pawi an khawih a kohhran phèna bihrukna an hmu ṭhin hi a ni a. Hei lo liam a Kristianna leh kohhran tihbawrhbànna hi a awm lo. Mahni tihsual ngei mai pawh ‘Setana hnathawh’ a puh zak miah lo Kristian ṭhenkhat tih awm tawk vel a ni awm asin.
Hnuchham enkawlna leh ruihhlo ngaite bakah zu ngawl leh hri ṭha lo veite enkawlna hmun dintute’n, sorkar dan leh United Nations duhdan ngei pawh an bawhchhiat mawlh mawlh laia rawngbawlna a ngaih avanga kan sawisél ngam lo satliah pawh ni lova, Pathian hminga kan han ṭan tlat mai ṭhin te hi sim a ngai hle a. Mihring pawisawi lo, a bikin naupangte chanvo rapbet a, dân bawhchhetute tai pawng pawng a ṭan ṭhintu chu, Mizo Kristian inti, inti Kristian ṭha lehzualho hi an ni fo. Chutiang chu kan awmdan leh pawmdan a nih miau avangin rawngbawltu emaw rawngbawltute behchhan emaw hian mi pâurâute chuan min la bum hlum ṭhak hlawm ang tih hi hlauhawm tak a ni. Krismas-ah hian hripui lakah lo him ula, rawngbawlna lem phéna mi bum chingte lakah lo fimkhurin lo him bawk teh u.