Guest writer
HC Vanlalruata
UKIL
Mizo ṭawnga ‘Ukil’ kan tih hian dan hremi, dan lam thiammi, thubuai neite chhana tura an aiawha Court-a sawi sak/din saktu tiin kan hre thiam mai a. Misuala puhtu court-a sorkar aiawh (Prosecutor) pawh hi ukil tho a ni. Ukil ho hi khawvel pumah hian mahni fiamthu-a inkah ching ve tak an ni awm e. An sawi fo thin chu Vanram leh Hremhmun inkar ramri a buai a, Hremhmun hotu lam chuan Court-a chinfel an duh thu an sawi a. Vanram lam aiawhte chuan chu chu fel thei-in an hre lova; a chhan chu Vanramah ukil an awm ve lova, Hremhmunah an awm vek a ni awm e. He fiamthu ang deuh hian ukilte hi kan hre chiang lovin an hna hi kan hrethiamlo fova, keini chauh nilo, sapho pawh khuan ukil (lawyer) leh dawthmang (liar) hi thil thuhmun sawi fiamna’n an hmang fo. Hmanni-ah nu pakhat pawhin a fate chu Ukil nih tir a duh loh thu sawiin a chhan chu ukil hna an thawh chuan dawt sawi ngei ngei a ngai dawn niin a hria a ni.
Doctor leh ukil te hi mi tam takin an hrethiamlo fo. Indona-ah hian hmelma sipai-in hliam tuar sela doctor-te chuan hmelma an nihna ngaihtuah lovin tihdam kha an hna leh mawhphurhna a nih avangin theihtawpin tihdam tumin an bei thin a. Thenkhatin an hriatthiam loh avangin ram leh hnam phatsantu ang thaw thanga puhna thlengin an tawk thin. Ukil-te pawh hi misuala puhte chhan turin an ai-awhin Court-ah an ding thin a, chumi avang chuan mi tam takin an hmu mawk thin. Lal Isua kha misualte chhandam turin a lokal a, ukil-te pawh hi misual nia puhte chhandam tura hnathawk an ni a; an hna hi a hrethiam tan chuan hna zahawm leh ngaihsanawm (noble) tak a ni a; a Kristian hle a ni.
Mizoramah hian sual do bik hluah hluaha lang tura bei, sual do kawnga thangchhuah tum avanga pawikhawih leh mahni mihring pui mai pawh nilo, mahni Mizo puite ngei kutthak hnawiha an nunna hial pawh laksak hrehlo an awm nual a. He’ng mifel leh thianghlim, tha duh lutuka lang hote hian humsual dai-in Pathian chauhvin a pek theih mihring nunna thlengin an renlo (palh?) fo thin. “Sual dovin thisen chhuak khawpin..” tih lam ni lovin sual dona kawnga midang thisen chhuah chu an tuihalna pawh a ni. Chungho chuan ukil-te hi hnawk an ti fo.
He’ngho hian ukilte chauh hi hnawk an ti lova, dan an bawhchhiat dan lo phawrh mualphotu media te; an duhdan kalha roreltu (Judge/magistrate) bakah dan (law) thlengin hnawk an ti chawk. Thenkhatin, “Rei tang lovin an chhuak leh mai a,” tiin ukil leh court roreltute an puh chhe fo bawk a. Thil sual ti-a puh kha an puhna a zirin a chhuitu Police-te’n an puhna nemnghehna tur (charge sheet) an thehluh tur hun chhung bituk a ni a; chumi hun bituk chhunga an thehluh hman loh chuan court-in bail-a a chhuah ngei a ngai a. Thil tisuala an puhna kha bail theih a nih chuan Court hnena dil ngai lovin Police-in bail-in an chhuah tur a ni a. Police te khan bail-a chhuah kha a chanvo a ni tih an hrilh ngei tur a ni nghe nghe. Bail-a chhuah phalloh (Non-bailable Offence) pawh nise, Court-in a phal phawt chuan bail-in an chhuak thin. Thiam loh chan tir an nih hma chuan chuan pawikhawih lova ngaih ni miau hek.
Pawikhawihtu-a puh court-in bail-a a chhuah avang hian a thubuai a tawp tihna a ni lova. Court-in thiam chantir pawh nise a tul an tih chuan Prosecution lam kha Court sang zawkah an la zualko thei zel zawk a. Police-in thubuai an siam sakte Court-in thiamloh a lo chantir hi Mizoramah an tam hle a, India ram state zingah court-in thiamloh a chantir (Conviction rate) hi Mizoramah a sang lawt lak a ni. Kum 2014 khan Bihar-ah chuan thubuai nei zinga za zela 10 chauh thiam loh chantir an ni a, kan thenawm Assam-ah pawh za zela 13.1 chauh a ni a. Mizoramah erawh chuan pawikhawih-a puh Police-in an man za zela 92.9 lai chu thiamloh chantir an ni a. Thiam chantir emaw, evidence that tawkloh vanga chhuah zalen chu za zela 8 pawh a tlinglo tihna a nih chu. Hetiang a ni chunga kan Police leh Court lo duhkhawplo em em kan la awm fova, Police Station leh Jail te kan hual mup pup a, leh ukilte thleng thlenga dem chiam chiam hi chu inngaihtuah chian a ngai khawp mai.
Thenkhat lah hian thiltisuala an puh leh ngaihte hi thinlung taka hua-in a na thei ang bera hrem an duhna kawnga an thahnemngaihna firfiak tak mit aṭangin an en a. Chutiang ho chuan,”Ukil-in din sak suh se,” te an ti a. Tunhma deuh pawh khan a din saktu ukil lo vau tawkte, lo zim tawkte pawh an awm tawh thin kha. Hetiang phei hi chu mawl thlak tak, dan hre map lo tih awm tawk vel a ni.
Police emaw sorkar thuneitu dangin emaw an mante hi ‘misual’ an ni lova, Court-in thiamloh a chantir a nih loh/chantir hma zawng chuan thiltisuala puh (accused) an ni. Mihringin kan dikna chanvo kan humhalhna atana pawimawh em em, sap hovin “Law of natural justice” an tihah chuan misuala puh hi an puhna laka thiamthu sawina hun pek ngei ngei tur an ni. Chutianga misuala puhin a thiamthu a sawi vena atan chuan a aiawha din saktu tur dan lama mithiam (ukil) a mamawh a, rawihna tur pawisa a neih loh pawhin sorkarin a rawih sak tur a ni.
Kan ngaihtuah chianglo thin a lawm. Misuala puh hi a aiawha din saktu ukil nei lovin thiamthu sawi ve lovin Court-in thiamloh chantir sela, Court sang zawka a zualko chuan court hniam zawk thuremna kha paih nghal a ni ang. Ama’n ukil rawih a duh lova court-a amaha din a duh zawk tlat a nih loh chuan ukil-in a din sak ngei ngei a ngai zawk a. Chuvangin ukil zawng zawng hi mifel leh seraphim an ni e, tihna lam a nih loh laiin misuala puh aiawha an din avanga lo pawngpaw veng dang uicho ngur ngawt tur an ni lo. Police te’n misuala an puh a an mante a na thei ang bera hrem a nih theihna atana beitu leh thiam a chan theihna atana beitute kha ukil ve ve an ni a. A dik zawk leh diklo zawk chungchanga thutlukna siamtu chu Court a ni a; Court chu dan ang taka rorela thuremtu tur a ni bawk.
Court-te, court roreltute leh ukilte pawngpaw sawisel chingte hi a hmel leh incheina lamah chuan mi pangngai leh changkang tak angin lang ve mahse an rilru lam a changkang (civilized) ngai lo. “I chungah kan khaw/veng dan kan lek ang” han tih mai te, IPC leh CrPC bakah Constitution-in mimal zalenna a pekte mausama misual nia an hmuh chunga kutthak hnawih chak tlat mai, mahni kuta dan kenkawh inpeih reng mai ho hi chuan dan rorelna hi an duh lova hnawk an ti a ni. Anmahni leh an chhungte chungah thleng sela chuan a boruak a dang daih mahna.