CANDIDATE

Mizoram hian MP pahnih (Lok Sabha leh Rajya Sabha member 1 ve ve) chauh kan nei a. Parliament inthlanpui phei hi chu MP pakhat chauh kan thawh ve theihna a nih avangin mipui mimir hian kan uksak lo hle a, inthlanna-ah pawh vote a tla tha ngai lo tih kan hre vek awm e. Assembly inthlanah erawh chuan engtik lai mahin vote a tla chhe ngai lo tluk a ni. A chhan chu Mizorama sorkar siamtu tur kan thlanna a nih vang a ni ber.

Party hruaitu lawk aṭanga unit hruaitu leh candidate lam hnaite thlengin sorkar siamtute kaltlanga sorkar thau sawh theihna a nih dawn avanga vote thlak lama thahnem kan ngaih vang a ni thei a. Sorkar dinglai nin’ avanga a thlak thei tur vote huk duh avanga vote thlak uar kan ni thei bawk awm e. Ram boruak a zira mipui-in an zui huk avanga vote tla ṭha leh hneh taka political party thlantlin hi a awm bawk a. Rambuai chhah lai a India sipai captain beng ngam ni a sawi Brig. T. Sailo (kum 1978-a) a lo sorkar dante, rambuai boruak pik luat vang bawka remna leh muanna zuartu Pu Lal Thanhawla kum 1984-a a lo sorkar dan pawh tam tak chuan kan la hre mai thei.

Eng pawh chu a chhan lo ni ta sela, assembly inthlanah hi chuan mi tam ber (a ni hial mai thei) hian candidate tha ai-in kan party candidate emaw kan chhungkhat hnai vai an nih vanga vote tlin kan tum thin tih hi zep rual a ni lo. Chu chu autonomous district council inthlanah pawh a kalphung tho a ni a. VC leh LC inthlanah hlei hlei hian chhungkaw hung deuh candidate a pawimawh zual fo. Zep thu a cheng love.

Chutiang a nih lai chuan assembly inthlan dawn hian kohhran bil leh Mizoram Kohhran Hruaitute Committee (MKHC)-te, Mizoram People's Forum (MPF) leh tlawmngai pawl liante inthlan thuchah kan chhiar chuan ram hruaitu atana tha tur thlang tura ngenna ai-in mahni kohhran/pawl a mi rinawm tihte hi an ngaih pawimawh a ni ziah a. Chu chuan a kaihhruai tlat avangin kohhran leh khawtlanga an nihna leh dinhmun chelhte kha uar takin an tarlang thin a. A chang phei chuan kohhran/khawtlang hruaitute hi anmahni an inzuar ta mai emaw tihpalh awl tak a ni.

Kan ramah hian sakhua leh khawtlang hian min thunun nasa hle a. Mahse, min thunun dan hi a tak ram thleng pha lo leh a phawvuak mai chauh a ni. Kan sakhua hian kan mimal nun (mi hriat leh hmuh phak lohva kan nun) hi a thunun tak tak hauh lo tih kan hre vek a, kan sakhua hian kan thinlung a hmin tak tak hek lo. Kan kohhran leh khawtlang hruaitute emaw leh min hre chiangte hmuh loh phak lohah chuan tih hreh hi kan lo nei tlem khawp mai. Chuti chung chuan a lang thei a kan chawi vul em avang hian sakhaw phena biru deuh vek leh hmaithinghawna hmang deuh vek kan ni miau mai a. Chu chuan kan politics tuinu sa hi a tinu leh zual ni tih chu kan hmu thiam mai awm e.

British Prime Minister zinga khawvel pum huap pawha zah kai leh huhang nei lian bera mi tam takin an ngaih, Indopui 2-na a khawvel awpbeh tumtu leh German rama thuneihna pumhmawmtu Adolf Hitler-a kaihhruai Nazi-ho laka khawvel chhandamtu bera ngaih Sir Winston Churchill-a kha hria kan la tam awm e. Political science leh khawvel chanchin (history) zirtute chuan Churchill hi hmathir nei thui leh ram rorel thiam bakah khawvel pum zah kai pha (visionary/statesman)-ah an pawm a. Mahse, Mizorama seilian chu ni ngat se la chuan a zu in chungchanga chirhtheh bakah ngaihsanna chang kan hriat hauh a rinawm loh. Chu chu kan politics khawthlir hniamzia tilangtu langsar ber a ni awm e.

Mizo zinga lehkhathiam tak taka ngaih leh langsar ṭhenkhatin thil an thlir dan hi a famkim lovin a fuh lo fo thin. Entir na’n Mizo zinga thu leh hla, ṭawng leh kawng hrang hranga mithiam filawr J.F. Laldailova te, a hnungzuitu Mafaa Hauhnar te pawh kha an thiamna leh ropuina lam, kan hnam tana an tangkaina leh literature lama min tihhmasawnna lam ai-in chulam nena inzawmna nei hauh lo an zu in thin kha buaipui zawk an tam a. Kan hnamin thu leh hla (literature) lama hmasawnna nasa tak a neih theih phahna an nih lam ai chuan an chak lohna lam kha tam takin sawi nuam an ti zawk a nih kha. He ngaihtuahna chenbeh lutuk leh kan phâk tawk chhangchhe lutuk hian politics lamah pawh min hnuk hniam tak zet a ni.

Sawi tawh angin kan kohhran liante, kan kohhran hruaitu inzawmkhawm pawlte leh tlawmngai pawl liante hian inthlan dawna thu an chhuah hian tun hma a an thuchhuah thin kha an la pel thei lova, hma an sawn thei hlawl lo. A thunawn chu a ngai tho a ni. "Mahni awmna kohhran a mi nghet, zu leh ruih theih thila fihlim," tih vel bak hi ram hruaitu atan an la zuar thei lova, hmasawnna a awm lo. Hei hi hria-in ram hruaina kawnga inpe, ram hmangaihtu leh hmathlir nei engang tan pawh din chhuah a harsa. Kohhran leh khawtlanga inhman phawt a ngai a. Ram leh hnam kaihhruai kawnga an theihna khan ngaih pawimawh a hlawh ngai lo. Chu chu kan politics kalsual mek hringtu pakhat hi a ni.

Candidate-te inzawrhna chu thu hran, political party-te'n an party aiawha ding turte chu an party tâna mi ṭangkai leh rinawm, khawpui sorkar leh an vêng/khaw inrelbawlna atana ṭangkai leh thawhhlawk bakah hmathlir nei thui ai-in inthlana tling thei tur an zawng zawk a. Khawtlang leh kohhrana an nihna chelhte kha an zuar ber. A bikin hmeichhe tâna bial hauh bik a awm tak hnu hian Mizo hmeichhe tam berin politics an ngaihven lo nen, helamah hian kan kal nasa ta a. Chu chu a bik takin khawpui sorkar leh veng/khaw enkawltu tualchhung sorkarah a nasa zual a ni.

Khawvel pawhin ram hruaitu ropui leh hmathlir nei thui a a pawm Winston Churchill-a chanchin aṭang hian Mizote politics khaw hawi hi tihzauh a ngai a. Chumi kawng kan zawh hma chuan ‘thliarkar rilru’ pu chungin politics changkâng lo leh chénbeh tak kan khél kumkhua dawn. Kan Bible pawhin thuhriltu chuan hril tlat se la, zirtirtu chuan zirtir tlat rawh se tih hi a thurolum a nih lai hian ram hruaitu tur atana kohhrana inhmang leh kohhran duh zawng chauh kan thlan reng dawn chuan ram kalsiamah hma kan sawn ngai dawn lo.

Ram hruaitu leh kohhran leh tlawmngai pawl hruaitu atana ṭha leh kan mi awhte hi kan thliar hran a hun tawh. Kan kohhran/kohhran ṭhalai hruaitu atana kan duhte hi VC/LC atan an ṭha kher ngai lovang a, VC/LC president/chairman te hi kohhran/kohhran ṭhalai hruaitu ni tlâk an ni vek kher lo bawk. Pathian thil leh Kaisara thil (khawvel kalphung) hi thliar hran thiam a ngai tawh takzet a ni. Tuna kan ngaihtuahna (mindset) ang zela kan kal hi chuan eng kawngah pawh hian hma kan sawn tak tak ngai dawn lo. A tak ram hi kan dai a, kan hriatthiam a hun tawh.

Khawvel ram dang leh hnam dangte ang bawkin thiamna chi hrang hrang kan mamawh ve tho. Mi thiam kan tih zingah IAS leh all India service (AIS) dangte leh state sorkara MCS leh MPS bakah state service dang pawh kan mamawh rualin tam lutuk kan mamawh hranpa lo. Doctor leh engineer te, agriculture leh horticulture mithiamte thlengin kan mamawh a, kawng hrang hranga mithiam dangte nen. Chutih rualin hnam nunah chuan zirtirtute, hla phuah thiamte, zaithiamte, kan hnam chanchin chhuitu (historian)-te, sakhaw (thlarau) lam hruaitute, buh leh bal leh thlai chinga thartu thleng hian ramin a mamawh vek. A ni tak tak ang tihna ni lovin, Pastor leh missionary ni vek ta ila, ram a tlakbalzia tur hi ngaihtuah ngam pawh a ni lo.

Chutiang bawkin ram hruaitu atana ṭha tak takte hi sakhaw rawngbawltu ni ta sela chuan kohhran chu a ro viau bawk ang. Hei hi chiang taka hriat a pawm ngam a ngai a, a hun tawh bawk. Khawvel thil, ram leh hnam, khawpui leh khawtlang sorkar enkawltu tur atana sande sikul zirtirtu, kohhran inkhawma ṭantu rawngbawlna, kohhran ṭhalai a dinhmun chelh nei an nih avanga ṭha tura ngai a tlin theihna atana kan zawrh chhung hi chuan hma kan sawn ngai lovang a, kan chénbeh kumkhua dawn.

Ram hruaitu kan tih hian MP leh MLA chauh an ni tawh lo tih kan hre vek. MLA ngah berin Mizoramah sorkarna an siam a. Chutih rualin khawpui leh thingtlang sorkar enkawltute pawh kan thlang vek. Chutah chuan kan state leh khawpui chhung bâkah thingtlang sorkara thuneihna chelhtu tur thlan kawngah hian kan duh fir tawlh tawlh a hun tawh. Khawvel thil i ti mai ang, thih hnu lam thil ni lem lo, ram kaihhruaina (politics) kawnga hruaitu tur thlan kawngah leh candidate thlan kawngah hian a tak a, kan harh, ram hruaitu leh tualchhung sorkar hruaitu tlak tur kan thlan chhuah theihna atana kan rilru kan thlâk hi a hun tawh takzet a ni.