Ram ka thlir a: RAMRI-A BUAINA

Ramri buai chinfel chungchang hi kan sawi tam tawh a; Mizo zingah a chinfel dan hria pawh hi kan tam a, mahse kan la chingfel chuang lo tih hrechiang tute vek kan ni. Sawi tawh ṭhin angin Assam aṭanga indang state – Arunachal Pradesh (NEFA ni ṭhin), Meghalaya, Mizoram leh Nagaland te hian Assam nen ramri buai an nei vek a. Assam state a district ni ṭhinte hi a chhuahsan hmasa apiangin ramri buai an nei hmasa-in an nei rei mai a, a indang hnuhnungin an nei tlaiin a rei lo deuh a ni mai a. Assam leh ramri a buaina nei eng state mah hian Assam nena ramri buai hi an la chingfel lova, an chinfel mai a rinawm hek lo.

Nagaland leh Meghalaya nena Assam-in ramri buai a neih hi a rei tawh bakah tharum thawhna satliah lo tak, an state Police-te inkahna hial pawh a lo thleng tawh a. Nunau inkara buaina chhuakah thisen a luang tam tawh hle a, Meghalaya hian Assam-in an ram leilung kilometer 2,765 bial chuang a awp ni a sawiin, helai hmunah hian Meghalaya mite chenna khaw 356 zet a awm niin an sawi a. Naga ho phei chuan Mizoram aia zau mah, an ram kilometer 12,883 bial chu Assam-in a awp niin an sawi a. Assam leh Nagaland ramri buai hian mihring nunna a heh hle mai. Mahse, an la chingfel chuang lo.

Mizoram pawhin kan leilung mel 509 bial, ramngaw humhalh mek chu Assam hian min awp sak tiin Assam nen thu inchuh, ramri buai kan nei rei ta hle a. A chang chuan ramri buai nei lo ang maiin kan awm vung vung a, mahse, ramri khawi emaw lai-ah he ramri buai kumhlun hian hlet rawn chhuahin kan ri leh hluai mai ṭhin a. Ramri buai chinfel erawh hi chu a harsa a ni ang, chingfel hi kan la hmu tlem em mai a. Chutih rual chuan “A tak a thlente chuan duhthusam (dream) a ni tawh nang,” tih ang deuh hian ramri buai hi hman ṭangkai duh huna phawrh mai remchang a nih avangin an chingfel mai ang tih hlau zet zet pawh hi awm theih chu a ni tehmeuh mai.

Assam leh Mizoramah hian a tawn tawnin ramri buai remchanga hman tum a, politics a hamṭhatna atana hman ṭangkai tum hi kan intodelh hle a. Political party-a inhmang leh vote zawnna atana ramri buai hmang ṭangkai hi chu za nufa kan nei reng a. Eptu a an awm laiin ramri an vei hle vek a, sorkarna an chanin an vei vak lo zel emaw tihtur a ni. Eptu party hruaitute hi ramri buai a awm a phur ber ber an ni fo tih chu kan hmu zing tawh a, tunah phei chuan rorellai hruaitute paw’n fimkhur deuh zawkin an ti ve ta tho mai a, inelna ṭha a nih leh nih loh chu thudang a ni.

Politics khel mek (active politician) la ni lo pawh ramri buai buaipui nghet tlat an awm bawk a. Nakina huhang nei deuh taka political party-a luh theihna leilawn (political ladder) a sang deuh taka lawn theihna tur atana zirlai pawl leh tlawmngai pawl a hruaitu nihna hman ṭangkai tumte hian, ramri buai hi an hmanraw banphak hnai ber atan an hmang fo mai. Thil pakhat han zep ta lawk ila – Mizote hi politics-ah hian kohhran ṭhenkhat baptisma chan dan ang mai a inhnim thuk kan ni awm asin. Sorkar hnathawk dinhmun sang luah pha a chawlte, sorkar kher ni lo, an hnathawhna kawnga mi hriat hlawh leh langsar pha deuhte, tlawmngai pawl leh zirlai pawl lian hruaitute, kohhran hruaitu leh thuhriltu hriat hlawh ni pha deuhte politics khel tura intintuah tlat hi kan ngah khawp mai a, chutih rual chuan hetiangho politics khel a ram hruaitu ni tur atana lo it tlat pawl hi kan awm bawk pek a.  Kan ho hlawm ngawt mai. 

Politics ‘khelh fuh’ hlawkzia hi kan hre laklawh ni awm tak a ni a. Kan ṭhianpa pakhatin, “Contract hna hmuh pawh hi a lawmawm a ni a, contract sem theitu nih chu a ropui em a ni,” a tih ang deuh hi kan ngaihtuahna piangsual chu a ni ber awm e. Chutianga hmalam huna mahni leh chhungkaw hlawkna atana politics la khelh ve a, politics leilawna sang taka lawn nghal thuai thuai theihna tur chuan, pawl hruaitu awm hle hle leh lar lo nih kha a tawk lo hle in an hria a. Pawl hruaitu lar tak, sorkar nek ngam leh ram leh hnam veitu ni a mipui-in an lo hriat sa tawh nih kha a pawimawh ta tlat a. Mahse, politics an luhchilh a, hruaitu nihna chelh a minister dinhmunah te an han din hian, a hma a mipui hriata an vei em em ṭhin kha an vei zui leh tawh meuh lo fo tih kan hmu ṭhin.

Tunhnai a ramri a buaina thleng 3 zingah hian Vairengte leh Lailapur mi chengte in-ep hluai kha ramri buai vang pawh a ni lutuk hranpa lo. Lailapur khaw mi ṭhenkhatin Vairengte auto-rikshaw dinna hmuna Mizoram mi awmte lung hmanga an rawn páwngpaw tawn avang a Vairengte khaw lam thinrim thawkthla nena inkhuainuai ta mai an ni ber a. He buaina penhlehah hian phailam ho hian an thiam zawng tak, tunhma pawha engemaw a awm hleka an hman ziah – Mizoram châklakna kawngpui dan chah chu an hmachhuan leh ta a. 

Mipui nitin mamawh leh châkkhai lakluhna kawngpui ber a Mizoramin kan hman, National Highway nambar 54 ni ṭhin, tunhnu a National Highway nambar 306 an tih tak hi Cachar district kaltlang a nih miau avangin, dân kalh a pém khawm tam em emna he district-a chengte hi kan be chhe ngam ngai meuh lova. Kan châk lakna ber an ni tih an hrechiang a, an duh duh hunah ei leh bar leh nitin mamawh min hrêk thei tih hi an hre lutuk mah mah a ni. Engemaw a thlen deuh apiangin min dan chàr hi an thupui ber leh Mizoram mipui min hrékna atana an hmanraw leklam ber a ni ta reng a nih hi.

Kan sorkar hrawn tawhte hian kan ṭhenawm state dang Tripura leh Manipur nena inkalpawhna kawngpui hi an la ngaihthah ngar ngar a. Hman dawn apianga chempui bal hriat chhuah ang deuhvin, Cachar hovin min rêp apiangin an hrechhuak chauh thin ni pawhin a lang. Kan ṭhenawm state nena kan inkalpawhna kawngpui reng reng kan ram lam a chhe bik tlat zel pawh hi a zahthlak hrim hrim. ‘Ringlo mi’ ti a hmusit ang reng taka kan sawi ṭhinte’n sum a kawng an siam lai a keini, inti ringtu ṭha em emin kawng hmanga sum kan siam hi chu min hrechiang apiangin min hmusit dawn tihna a ni.

Khulamin kawngpui an dang ping a, sorkarin na taka sawiselin, sorkar laipui karfungah a hmang a. Assam sorkarin chhan chakawm loh tawpkhawk zawhna a dawn phah a. Mahse, a hma a kan sawi ang deuhva larna hmanrua a hman tum, mi ṭhenkhatin helamah kawng an lo dang ve ta pek a. Kha zet kha chu ṭhenkhatin lo an vah lai a, a mawng lam aṭanga lo hal sak zel ang a ni. Chhuanlam ṭha awm tak chu an nei na a, mipui thlàwpna an hmu lem lova, social media lama sorkar dodal hrim hrimte thusawi bak chu thláwptu an awm lem lova, an ti zui ta lo kha a lawmawm khawp mai. Vaihovin kawngpui an dan kha chuan Mizoram mipui kan ṭangrual ṭhup mai a, Mizoram lama an tih ve kha chuan kan inṭhen phawk a ni ber e.

Ramri buai hi kan nei reng dawn tih a lang a, state pahnih mipuite lungawi ve ve na zân khawpa chinfel chu pialtlep a liluh aiin a harsa ngei ang. Boundary Commission emaw Court-in emaw thutlûkna siam raw sek sek, kan pawm tlan loh chuan awmzia a nei thei chuang ngai lovang. India chhim lam state-te pawh sawi lui tui insem danah Supreme Court meuhvin thutlûkna a siam pawh zawm duh lova la innghirngho reng an ni. Chu chu kan dinhmun a nih miau avangin Assam nena kan ramri buai hi chuti mai a chinfel beisei chi a ni lo. Ramri buai chinfel theih mai a ni lo tih avanga kut kuangkuah a ṭhut reng tur tihna erawh chu a ni lo thung.

Tun ṭuma kan sorkar chet ang deuh hian, kan ram leilung chin ni a kan pawm hi chu an rawn nek vaih chuan ralthuam keng police nen venhim nghal rap zel tur a ni a. Tharum thawh hmasatu ni lovin, tharum thawh a min rawn nek a, thu a sawifel theih a nih loh chuan kan lo inveng ve ang chu. Tharum an rawn thawh hmasa a, ei leh bara min hrék na’n kawngpui an dang chat a, kha kha an chet chhiatna bul ber chu a ni tih kha hriat reng tur. Mizovin Mizoram sorkar pek thlap a, lehkha pawh nei fel vek a ram a enkawl apiang chu humhalh ngei ngei tur a ni a, an rawn nek chuan nek per ve tur.

He’ng zawng zawng piahah hian ramri-ah hmasawnna hna nasa zawka thawh a, Mizo ngeiin kan awmchilh a ngai tih hi kan hriat tur pawimawh tak a ni. Kan rah chin ni mai lo, kan chênchilh chin hauh chu a awlsam a, chênchilh loh hauh chu a buaithlak fo thin. Ramri-ah inkalpawhna kawng ṭha leh mihring mamawh ang chi zawng zawng sorkarin a chhawp a, hmasawnna atana ruahmanna a siam nasat lehzual a ngai. Chumi rualin Cachar ringawt ring lova ṭhenawm state nena inpawhna ṭha neih a, Myanmar leh Bangladesh nena insumdawn tawnna puitling neih a ngai bawk. Kan duh huna khulam rép ve thei tur khuan tun aṭangin ṭan lak a ngai a ni. Kan thupui tur chu remna leh muanna zawngin ṭhenawmte nen inrem kan tum ang a, chutih rual chuan kan silai zen kan pho ṭang reng tho tur a ni tih hi a ni.