ZIRNA

Engati nge sorkar enkawl rêng réng, mimal emaw kohhran emaw enkawl ai-a a chhiat zawka a hniam zawk ziah tih hi kan ngaihtuah ve tawh fo hlawmin a rinawm. PUC a kan pawlpui kha kum 1987-88 khan sorkarin town bus permit a pe a. Pa lian bîk lo tak mai khãn pawisa pûka a lei bus chhunga pawisa khawntu (conductor) leh a khalhtu nih a kawp a. A hlawk a ni chêk ang chu, a hnú deuha ka hriat leh dán chuan bus dang 2 a lei belh leh. Sorkar (MST) bus nén chuan lei leh ván ang hlauh a ni.

Mimal emaw thawhhona emaw a enkawl (private/partnership company)-te'n hlêp ṭha tak nei a, an hnathawkte hlawh ṭha pangngai tak an pek theih lai leh nupui fanau chawmna mai ni lo, hausakna atãna an hman theih lai a, sorkar enkawl department leh corporation te inenkawlna atãna sum tam tham tak (share capital) sorkarin a pe kumtin chung pawha hlep chu sawi loh an hloh reng mai hi chu zir chian hle a ngai. A phenah hian eirûkna (Ṭhenkhatin ‘Setana hnathawh’ ti a an sawi) hi a biru lo thei lo. Vánram rim nam miau hek lo.

Zirna chunchangah pawh hian kan ram dinhmun kan hre deuh vek mai a. Sorkar sikul tlêm té tih loh chu mimal leh kohhran enkawl ai-a hnufúm lutuk vek a ni hlawm a. Sikulah chuan zirtirtute an pawimawh ber ti ila kan sawi sual awm love. Sorkar sikulah chuan zirlaite zirtir dán a zira zir chhuak ngat leh district institute of education and training (DIET)-a mithiamte'n an chher chhuah ngat zirtirtute deuh chauh lãk tura ngaih a ni a. Chutih lai chuan Mizopa sawi dan takin 'a tre pawh la training' lo zirtirtu túr la mai mimal leh kohhran enkawl sikulte result a tha zawk zêl mai hi a chhan bengsika ngaihtuah a ngai tak meuh meuh tawh a ni.

Mimal leh kohhran enkawl sikul tam ber hi chu sikul kum tawp ekzam, a bikin board examination, a result ṭha neih tum ngawr ngawr (examination oriented) a an zirlaite hrual an ni tih tu’n kan hai bik hauh lo. An kalphung hi a dik kan ti bik lova, chutih rual chuan an sikul hmingṭhatna leh an zirlaite hlawhtlinna túr atãna ṭhahnem an ngaihna hrim hrim erawh hi chu hmuhhniam ngawt chî erawh chu a ni bik lo. He tiang ṭhahnemngaihna tal pawh nei lo kan sorkar sikul zirtirtu, hlawh an lãka duhtawk mai leh an zirlaite tana inpe tak tak peih lova rún dãl chauh a thawk ṭhinte hi kan dem lo a nih chuan dem tur hi an vãng ngawt ang le.

High school tam tak, tuilêt hnu a an zirlaite matric/HSLC a la hlãngkãi ngai rêng rêng lote hi chu an sikul tihtawpa zirtitute pawh bántir ngam a hun tawh tih hi tun hmã aṭang tawha nú leh pã tam tak ngaihdan a ni. He tiang ringawt mai hi chu a dik thei lova, ngaihzam reng chi a ni tawh lo. Hlawh lãk chiah duhtawk zirtirtute hi he ti'anga kan hlahthlem reng avang hian (a bikin pawl hniam zawk 'elementary' ti a kan sawi zirtirtute) kan zirna kalphung pumpui-in a tuar nasa tawhin a tuar mek zêl a. Zirna sãng zawkah an hniam chho zel a. UPSC-in ekzam a buatsaih - all India service (AIS) chu sawi loh central service dang leh NEET kan tihah te pawh kan zirlaite'n state dang zirlaite an tluk lo chho ta zêl chu a nih tãk hi.

He mi chungchangah hian sorkãrin Mizoram zirna a sawp chhiat nasat tawhzia hi a ruh langa sawi chhuah a ngai ta. Entîrna pakhat chauh i han chhawpchhuak ang hmiang, chu pawh middle school chauh leh nghãl. Mizoramah sorkar enkawl middle school 5 chu zirtirtu awm si a zirlai nei lo an ni a, sikul 21-ah zirlai aiin zirtirtu an tam zawk a. Sikul 13-ah chuan zirlai leh zirtirtu awmzãt a inzãt bawk a ni. Assembly-a school education minister Dr. Vanlalthlana’n ziaka zawhna a chhánna atanga a lan dán chuan hei hi Mizorama middle school tam tak dinhmun diktak chu a ni tlat.

Lawngtlai district-ah zirtirtu awm si a, zirlai awm lohna sikul a awm lo chungin zirlai awmzãt ai-a zirtirtu tam zawkna middle school 6 a awm a. A hmalam hi zirlai zãt leh a hnung ami hi zirtirtu awm zãt a ni. Chu'ngte chu - Boroituli upper primary school (1-4), Charluitlang (1-2), Rajmandal (2-4), Saizawl East (7-9) leh Siminasora (1-2) te an ni. Upper primary school (UPS) leh middle school hi thuhmun a ni. Sikul 5-ah zirtirtu leh zirlai an inzat chiah a, chu'ngte chu Fangfarlui (5-5), Gorasury (3-3), Hmunnuam (8-8), Sedailui (4-4) leh Tuisentlang (4-4) te a ni.

Mamit district-ah chuan middle school 6-ah zirlai ai-in zirtirtu an tam zawk a. Chu’ngte chu – Marpara Mizo Veng UPS (2-6), Chilui UPS (4-6), Saitlaw UPS (2-7), Saṭahlui (2-3), Sotapa (3-5) leh Zopui (2-3) te an ni a. Luimawi middle school-ah zirtirtu leh zirlai 8 ve ve an awm. Lunglei district-ah chuan Thehlep upper primary school (SSA enkawl)-ah zirtirtu 2 awmin zirlai an nei lova. sikul 3-ah zirlai ai-in zirtirtu an tam zawk a - Govt middle school Pukpui (5-9), govt. middle school Chawngte (3-4) leh govt. middle school Sérkawn (3-6) te an ni a. Chhúmkhúm upper primary school (SSA enkawl) bãkah Dinthar comprehensive elementary school leh Hmuntlang middle school (SSA)-ah te zirlai leh zirtirtu awm an inzat chiah a ni.

Kolasib district chhungah Lenhmuikawn upper primary school (SSA)-ah zirlai awm lo chungin zirtirtu 3 an awm a, Zotlang upper primary school (SSA)-ah zirlai nei lovin zirtirtu 4 an awm bawk a. South Chhimluangah zirlai pakhat chauh zirtirtu 7 in an enkawl a, Zodin-ah zirlai 1 chu zirtirtu 6 in an vil a, Seṭhawn-ah zirlai 4 chu zirtirtu 7-in an uap bawk a. Kolasib district a hetiang dinhmuna awmte hi UPS (SSA enkawl) vek an ni a. Zirtirtu leh zirlai inzat awmna sikul a awm lo thung.

Aizawl district pawh a lêm chuang lo. Chhanchhuahna Khawpui upper primary school (SSA)-ah zirlai awm lovin zirtirtu 3 an awm a, Hermon middle school (SSA)-ah zirlai awm lovin zirtirtu 1 a awm a. Government Hlimen middle school-ah zirtirtu leh zirlai 7 ve ve awmin Tuikhurhlu-ah pawh zirlai leh zirtirtu 5 ve ve an awm a. Khawzawl district-ah chuan Khualen UPS (SSA)-ah zirlai leh zirtirtu 6 ve ve an awm bawk. Serchhip district-ah Buhkangkawn middle school (SSA)-ah zirlai 3 awmin zirtirtu 5 an awm a, govt. midland comprehensive school-ah zirlai 4 awmin zirtirtu 7-in an zirtir a ni. Saitual district-ah Dilkhan UPS (SSA) chuan zirlai leh zirtirtu panga ve ve a nei bawk.

Sorkar laipui duhdánah chuan primary school-ah hian zirtirtu 1-in zirlai 30 ai a tam lo a zirtir/enkawl tur a ni a, middle school/UPS-ah chuan zirtirtu 1-in zirlai 35 ai-a tam zirtir lo se tih a ni thung. Mizoramah chuan a enga mah hian awmzia a nei tak tak lova. Mizoram dinhmun hi kan en chuan kan tu leh fate'n mual-éng an hmuh ve a, khawvêl tukverha dãka ráltiang ram thlîra hmã an sawn ve theihna tur hi thui tak mai kan hupbehsak zêl a ni ber a. Thingtlãng lamah sorkar sikul zirlai nei tam ve tak tak zirtirtu pakhat chauh nei pawh an tam mai a ni.

Zirtirtu lãkna-ah district council kan nih lai a education enkawltu executive member (EM) aṭanga UT leh state kan nih hnu a education minister-te'n an chhûngkhat laina leh ṭhiante, tu leh fate leh an party headquarters, district, block leh unit hruaitute tu leh fãte an thun zel avánga hei hi thleng ta a ni ber a. Zirtir kawnga thiam leh lehkha thiam thei la lova, an hna thawhna tur khua pawha rei tak tak awm lo thei khawpa thuneitute duhsakte vawk lallénna ram a ni miau a, hmasawn chi kan ni lo.Zirtiru atãna lãk ni si thuneitute chhûngkhat hnai an nih avanga khawpui a pisa lama thawhtir (attached) tãk 200 zet an awm mêk bawk.

Hei hi kan dinhmun dik tak a nih kumhlun avangin zirlai leh zirtirtu dinhmun/an tam leh tlém bakah an mamawh dan a zira zirtirtu sem rual (rationalisation of teachers) hi hmãn atanga tun thlengin sorkarin a ti thei ngai lova. A zahthlãk zozai tawh ngawt mai. Khawpui lama buk em em a, thingtlãng lama zirtirtu an tlém thu kan lo sawi fo ṭhin kha a dik reng chungin thingtlãng lamah pawh thil a kal dik chuang lo. Hei hian kan zirna hi namên lovin a tipiangsual tawh a, a tipiangsual mek a, kan hma lamah hian êng hmuh tur a awm hek lo.

Kan ram neih chhun leh hnam siamṭha túr hian dán kenkawh a ngai. Dán kengkawh ngam lo leh mipui hmãkhua atãna dán hmanga rorel ngam lo, ram ṭhatna atãna hrem ngai hrem ngam lote hi chuan an nihna hi bánsan ngam zêl se he ram hian kawng dik a zawh phah ngei ang le. Chu chu a bul ṭanna túr chauh a la ni leh nghãl.