Guest writer
HC Vanlalruata
KAISARA THIL!
Kum 40 bawr chhung vela tunhma a la hriat ngai miah loh sakhua-a inlet fai pak thei hi Mizo hnam bak chu an tamlo hle-in a rinawm a. Mahni sakhaw vawn thin chu thuhran mahni hnam nun leh ziarang (culture leh tradition) zawng zawng deuhthaw kalsan thaka an sakhaw vawn thar an hnam nun leh ziarang atana pawm ta hnam phei hi chu khawvelah hmun dangah hian an awm meuh paw’n a rinawm loh. Hetianga kan awm tak chhan hi a bul berah chuan Zosap leh mingo tawh phawt tihdan ngaisang hrim hrim leh an tihdan apiang kha Kristian te Pathian biak dan tur dik ber emaw titu kan Mizo Kohhran hruaitute an ni a. A dawt lehah chuan vote hloh hlauh avanga Kohhran thu hnial ngamlo ram hruaitu (politician) te kaihhruaina vang a ni.
Rev. Zairema kha kum 2007 khan BBC Producer Neil Christopher McCarthy nen a Inah kan kawm a. Hemi tum hian Rev. Zairema chuan khati khawpa Sapho an hlauh leh entawnna chhan kha hetiang hian a sawi – “Aizawl khawpui-ah hian thirsakawra chuangin leng vel i la, kawng-ah mingo ka hmuh chuan ka ding ang a; chibai bukin ‘Sap’ (Saheb) ka ti tur a ni. Kan tih a tulna chhan chu Sapho khan sipai, sorkar, Police leh kohhran thuneihna an pumhmawm vek avangin kan hlauvin kan zah lo theilo a ni,” a ti. A sawi piah lamah hian kohhran hruaitu hmasate tam ber khan Sapho kha pathian tenau biakin an be deuhthaw a, kan hnam lo tihdan zawng zawng thlauthla-in sap tihdan veka min kalpui an tum a. Kan zaikhawma kan hmanraw pawimawh ber khuang pawh rei tak BiakIn chhunga lakluh an phallo a nih kha. Kan Kut zawng zawng thlengin kan hmang thei lova, tunhnu-a Chapchar Kut kan han hmang ve pawh hi khawthlang tihdan entawn pahin kan chawh-chaw-rawi ta chiam mai a nih hi – Sap deuh nial nual tal lo chuan kan hmang ngam ta lo a ni ber awm e.
Hnam ziarang leh sakhaw chungchang kan kalpui dan hi a bilha a thawh tawh loh avangin kan sorkar leh kohhran inlaichinna pawh a buai zo ta vek a. Kan rinna innghahna Bible thuziah pawh kan pawm thei ta lo. Chanchintha bu pathum Mathaia (22:21), Marka (12:17) leh Luka (20:25)-ah te hian Lal Isua thusawi chiang taka awm chu, “Kaisara thilte chu Kaisara hnenah pe ula, Pathian thilte chu Pathian hnenah pe ta che u,” tih kha a ni. Mizoramah erawh chuan Kaisara thil (sorkar) leh kohhran thil hi kan pawh pawlh nasa em em a, hei hi chiang taka kan thliar hran thiam loh chuan chiang lo ruai-in he hnam hi a kal reng ang.
Tunhma Kohhranin thuneihna a pumhmawm vanglai, Roman Catholic Kohhran chauhvin khatihlaia kan khawvel hriat langsar ber (Europe) a awp titih lai ang kha tunah chuan a ni thei tawh lova. Khatihlai kha chuan mithiam, kohhran hruaitute ngaihdan leh pawmdan anga pawm velo chu an hal hlum emaw kawng danga rawng taka an tihhlum loh pawhin an thih thlengin taninah an khung thin a nih kha. Khatihlai khan Europe a lalho khan chunglam pawmpuina a lal nihna (Divine Rights of Kings) pawm sak theitu Catholic hotu lu ber Pope leh Kohhran kha an hlauh tlawn tak zet thin a ni. Tunah erawh chuan khatiang kha a awm thei ta lova, sorkar tam ber pawh mipui sorkarna a ni tawh a, sakhua-in sorkar a thununna (Theocracy) anga kalna chu Muslim tamna ramah deuh chauh a awm tawh a ni.
Tunah chuan sorkar chu tu sakhaw bil emaw kohhran bik emaw tana din a ni lova, an sakhaw rin dan leh pawm dan thliar hauh lova mi zawng zawng tana ding a ni. Sorkar kan han tih mai-ah hian dan siamtu (legislature) te, chu dan siam hmanga mipui enkawltu (executive) bakah dan chungchanga thuremtu (judiciary/court) te, lungthu pathum pawimawh tak an awm a. Dan siamtute dan siam pawh khawi sakhaw bik emaw kohhran mal emaw tan ni lovin ram chhunga mihring zawng zawng, sakhua leh kohhran pawm bik leh nihna neilo, Pathian awm ringlo (atheist) te tan thlenga siam a ni. Sorkar dan leh rorelna hnuai-ah chuan mitin an intluk tlang a; tualthat a puh ngei pawh a chungchang chu dan anga rel tur a ni a; man rual ruala kutthlak leh hrem ve mai phal a ni lo. Thuthlung Hlui lama “Ha ai-ah ha” tih dan pawh hman a rem tawh lo.
Sorkar a awm chung hian sakhaw pawl leh kohhran hian an huang chhungah na na na chuan thuneihna chin an nei a, sorkar thuneihna nen chuan a inang lova, an sakhua leh kohhran huang chhungah chauh thuneihna an nei thung a ni. An huang chhungah chuan inngaihna suala tluk an khap chuan chu an dan bawhchhiate chu an huang chhungah an hrem thei a, zu in an phalloh chuan a in te chu an sakhaw/ kohhran dan hmangin an hrem thei. Vawksa ei phallo kohhran pawhin an kohhran mi vawksa ei te chu an danin an hrem thei a; an kohhran ni serh bawhchhia thlenga hremin an member-te chu hnawhchhuah thlengin kut an thlak thei. Chutih lai chuan kohhran bil duhdan anga sorkar kal tir tura thupek leh kawhkual (dictate) chu a thiang hauh thung lo.
Sorkar leh sakhua/kohhranin sual a tih pawh a inang vek lo. Sorkarin sual (crime) a tih chu ram danin sual a tih avangin ram dan hnuaia awm sakhua/kohhran hrang hrang leh sakhaw zui bik pawh neilo tan pawh sual a ni a. Chutih lai-in sakhua/kohhranin sual a tih chu saptawng chuan ‘sin’ a ni a; sorkar dan hmanga hrem tur a ni lova; sakhua/kohhran dan leh inkaihhruaina hmanga hrem tur a ni zawk. Tunhma a Catholic kohhranin (lalte’n an tlawn lai huna) sorkar aia thunei zawk (super government) ang maia an duh ang anga dan an kenkawh ang kha a rem tawh lohva a thiang tawh heklo. Hemi ramri hi kan kham thiam loh fo avangin Mizo Kristian intite hi kan buai a, he ramri hi kan kham thiam hma chuan kan buai zui zel ang.
“Dan hma-ah chuan mi zawng zawng an intluktlang a ni,” tih a ni a. Chu ‘Dan’ (law/jurisprudence) kan tih chu sakhua/kohhran dan (creed/doctrine/credo) nen chuan thil inanglo tak a ni a. Ngaih pawlh hauh loh chi a ni. India ram ang, sorkarin sakhaw bil pawm leh tih bik a neihlona ang ram chhunga awm Mizote hian hei hi kan hriat chian a ngai hle a. Kan sakhua emaw kohhran emaw duhdanin sorkar a kal thiang lova, kan sakhua leh kohhran rin dan leh pawm dan kha ram dan anga mi zawng zawng tana hman tura barhluih thiang a ni hek lo. Lal Isua’n Kaisara thil leh Pathian thil a dah hran ang chiah hi keini Kristian intite nun dan tur dik chu ni awm tak a ni. Lawng hi tui chunga leng tur a ni a, mahse, a chhunga tui a luh erawh chuan a pil thin tih hi i theihnghilh lovang u.