KALPHUNG THAR

Political party leh politician-te reng reng hi vote zawnna atâna hun pum hmang hi an ni deuh ber mai a. Politics thila hlâwkna hmuh tum rêng rêng hian an hmanhlel a. An tum ber kha eng pawh ni se, chumi tipuitling túr chuan sorkarna chelha thuneihna chan kha a ṭul hmasa phawta an ngaih avángin mipui vote hmuh theih dán túr hi an zawng ngat ngat mai a. An inzawrh dán pawh “Kei hi ka ṭha ber a, ka khingpuite hi chu ram hruai tlâk ve lo an ni,” tih a ni.

Hei hi kâr kal ta a DMR minister leh bialtu MLA (minister ni bawk)-in Mizo nunphung pél ṭhaka Falkland venga nupa leh an fanu lirthei chêtsualna a thî an rál dán leh a hun khan a tilang chiang hle awm e. Kan minister pahnih hian mitthi ruang awm lai lai-in an râl a. Rálna hi lehkha-ip emaw a daha hlán mai lovin cheque lem lianpui hlánin thlâ an inlaktîr zui bawk a. Comedian search emaw zaithiam icon/idol thlanna a lawmman dawngtute an pêk dán anga pêk kha a ropui riau ni-in an hria ni túr a ni. Hei hi politics a hamṭhatna hmuh tumna a puh loh theih a ni lova. Kalphung thar a nih chuan kalphung zahpui-awm tak a ni.

Mizo tihdan tlângpui-ah chuan mitthi râltute hian vui zawh hnu, mitthi phúm a nih tawh hnu daihah rálna pêk ṭhin a ni a. Vêng/khaw ṭhenkhatah chuan rálna pualin bâwm an hûng bawk ṭhin a. Inrál dán tlanglawm chu an haw dawnah mitthi chhungte zîngami kha chibai pahin rálna an pe a, midangin an pêk zât kan hmu-in kan hriatsak meuh lo. Tun lai-ah hian vuina a kal, vêng hla deuh ami, kal nawn lehna hun nei dâwna inhre lote’n thlánmual lama ruang liam hnû-ah mitthi chhûngte an râl bawk ṭhin a. Ruang chhuah hma êm êma rálna pe hi chu an lo awm a nih pawhin mi hawihhai lo deuh emaw, hmanhmawhna engemaw tak nei an ni ngei ang.

Thianzaho leh pawlin an tih dán anga sorkar ai-awhin rálna an hlan a nih pawhin tun hnu-ah chuan tihdán mawihnai zawk, Mizo tihdán phung záwm hrâm hrâm tawh se la, ruang awm lai leh cheque lem lianpui a pe lovin pangngai takin district disaster management authority aiawhin pe mai se. Puanzâr an duh a nih pawhin sorkar tân a harsa chuang hauh lovang.

Tuna kan sorkar hian ‘kalphung hlui’ an tih mai hnuchhawn a ‘kalphung thar leh mipui sorkar’ an tih mai siam min tiam a. An kalphung thar sawi hi a taka tihhlawhtlin a nih dawn tâkah hian eng ang taka kalphung thar chu ṭha nge a nih a, a chhe zâwk hial em tih kan bih chiang dawn a ni.

THLAITHAR LEI: Tuna sorkarna chelh mektu ZPM hian sorkar kal tawhte anga inthlanna-a tlin theihna atana thlawna thil sem mipui hnêna tiam ve an duh loh thu leh an tum loh thu an sawi ṭhin a nih kha. Chutih rualin kuthnathawktute thlaithar erawh chu man man zawka lei tiamin vote an zawng a. An tihpuitlin ngei pawh ringin mipui-in vote hmangin sorkarna an chelhtir ta a ni. An sawi uar ber pawh, ZNP hunlai aṭanga tuna kan CM-in a lo tlangaupui tawh budget a thlaithar leina túr ‘dî-â-eihchhi-dah’ (DAH) a ni.

Party dang lo sorkar hmasa tawhte’n pawisa sem tawktarha mipui vote an zawng ṭhin kha a ṭha lo tak meuh ti a nasa taka dodâl ṭhintu zîngah ka tel ve a. Mirethei zâwk hmuhsitna, a thlawna sum sem hmanga vote leina chiang takah ka pawm hmiah. He tah hian inhnialna tam tak a awm thei chungin kei hi chu ka dinna-ah hian nghet takin ka la ding reng a ni. Chutih rual chuan kalphung thar min tiamtute’n an sorkar hnu-a thlai 4 an thlanchhuah zinga an sawi rîk rín ber sawhthing an buaipui dán hi chu a fuh viau lovin ka hre thung.

MNF sorkar kalta-in SEDP sum a sem bang cheng vaibelchhe 110 bâk kha chu a hranpá-in thlaithar leina atân budget-ah an ‘dî-â-eihchhi-dah’ zui lem lo tih chu kan hre vek a. Chu chu pawi lovah pawh ngaihsak ta ila, kuthnathawktute’n an tharchhuah an hralhna kawnga an hloh loh na’n a bîkin sawhthing chu market support price (MSP) hmangin kg khat Rs.50/-in an leisak dawn tih kha vote zawn lai-a an intiamna chiang tak a ni. Hei hi vote zawnna atân chuan a ṭangkai a ni ang, Mizoram mipui-in hneh takin sorkarna an chantîr ta reng a nih kha.

Kum khat chuang hret an sorkar hnû kumin February ni 20 aṭang khân sawhthing chu Mizoram hmun hrang hranga secondary collection centre ti-a an vuah hmun 62-ah an lei-in an hralh ṭan ta a. A dahkhawmna túra an vauchher awm chhun chu Sairanga food corporation of India (FCI) kudam a ni. Inthlan hma aṭang tawhin kan lo infuih nasa lâwk tawh bawk a, sawhthing lingtu leh lin’ zât hi kum dang zawng ai-in an tam a. Chawh/thar pawh a tam a ni ang, sorkar hmun ruata an han dahkhawm tak tak mai chu kâr lovah SCC 62 leh Sairang FCI kudam chu beng muk pawhin a liam ta zawih zawih mai a nih kha.

Kha tiang a nih tâk aváng khan an sawhthing lei an chawl lo thei ta lo tih kan hre vek. Inthlan hma a an inzawrhna ‘research-based’ a nih dán kha a zîktluak lo ngawt mai. Sorkar inbuatsaih dán kha a chhût tawi thlâk hlê a ni. Chu tih rual chuan vote zawnna atâna thiltiam hrim hrim hi a fuh lo fo. Sawhthîng kg 1 Rs 50/- zêla sorkarin a lei túr thu a tiam kha keini ai a sumdawng rei tawh vai sumdawngho chuan kuthnathawkte hnenah khan “Kg khat cheng 10-in ka lo la ang, cheng 40 chu sorkarin a pe leh dawn tho che a lawm,” an ti mai dawn réng a ni.

Chu tih rual chuan ZPM hian inthlan dawnah mipui vote hmuh theihna túrin thlaithar an lei túr hi an tawktarha an puan/intiam a ngai bawk si hi a buaithlâk ve lai tak chu a ni a. Han dem vak hleih theih chu an ni bîk hranpa lo. Mahse, kan tihdán túr puan lâwk vak vak hi Sundar Ali tam takte hnêna an hlâwk theihna tur ṭanfung siam theihna hmanrua pêkna a ni ve lawi si zawng a nih hi. Sorkar hian a intiam angin sawhthing lingtute thar/chawh zawng zawng hi a intiam ang ngei-in leisak thei dawn em tih chu kan en phawt ang.

MUHCS: ‘Mipui health care scheme’ ti a an vuah ‘Mizoram universal health care scheme’ (MUHCS) hi a bul an ṭanna a la rei loh avángin túnah chuan thui tak kan la sawi rih lovang. Mipui mimir damlo, damdawi-ina enkawlte tâna pawisa chawi lo (cashless) a inenkawl theih túra an rawn chhawpchhuak hi keini miretheite tân chuan thil lawmawm táwpkháwk a ni. Mahse, sorkar damdawi-in aia damlo enna khawl (diagnostic equipment) leh hmanraw dang pawh nei ṭha zawk mimal leh kohhran enkawl damdawi-inte an thawhpui thei lo hian ngaih a tiṭha lo.

Mimal leh kohhran enkawl damdawi-in enkawltu doctor-te ka zawha min chhán dán leh tai páwng páwnga sorkar ṭantute sawi dân chu chhim leh hmar ang a ni a. “Sorkarin mimal/kohhran damdawi-in neitute bank account-a cheng nuai 50 lo pêk lawk leh chawlhkâr khat chhunga an bill chinfel vek a tiam a. A rei berah thla khata chinfel tur leh chinfel a nih loh chuan a pung awmin sorkarin a pe ang ti a a intiam pawhin an pawm duh lo,” tiin an sawi a. Mimal damdawi-in enkawltute lam chuan ziakin sorkar a intiam duh lo niin an sawi thung a, hun hmalamah cheng vaibelchhe 4 chuang an lo hloh tawh niin an sawi bawk.

Ṭhenkhat, a bikin party ruihchilh avánga ZPM pawngpaw ṭantute chuan mimal/kohhran damdawi-in enkawltute chu sum chauh duhah ar-chuk-tui lovah an chhuah a. ṭhenkhat chu an lo sumdawng deuh thei e, an vai-a hrútrual erawh chu a dik bik lovang. Mimal damdawi-inte hi enkawlna changkâng leh tunlai ber ber kan ram chhung ngeia mipui-in sénso tlêm thei ang bera an dawn theihna atâna thawk tam tak an awm. Phailam kalna zinna sénso sâng lutuk min pumpelhtîrtute an ni ve bawk tihte hi hriat tel a ṭha. Damlo natna hriatchhuah theihna leh enkawlna hmanrua a changkan zêl chuan inenkawlna sénso a pung ve lo thei lo tihte pawh tihte hriat tel a ngai.

Kan sawi thui rih lovang kan tih kha. Thil chiang tak erawh chu politician dangte ang bawkin tuna sorkar chelhtute hian mipui vote hui theih na’n zir chianna awm lovin thil an kalpui leh ngawt mai tih hi MUHCS an kalpui danah hian a chiang a. Thailand sorkarin a kalpui dan zir tura health minister leh a hote han zin tlai-khaw-hnu hian a tichiang viau awm a si. Eng-pawh-ni-se, USSR/Soviet Union hunlai a an ram hruaitu Leonid Brezhnev-a’n, “Politician chuan lui awm lohna-ah pawh lei (bridge) dawh an tiam ṭhin,” a lo tih kha kan thlen diktir zêl ni hmiang i ti ngawt mai teh ang.