HNAM HUMHALH

Kan thupui hi rilru-a a lan dan takah chuan ‘ram leh hnam humhalh’ tih awm tak a ni a. YMA-in an kum puan thupui atâna an hman rim ber a lo ni bawk nén. CYMA-in kum 10 chuang zet an kum puan thupui atâna ram leh hnam humhalh an hman hnu hian an kum puan thupui hi engtin nge an kalpui a tihhlawhtlin an tum tih hian rilru a kap fo ṭhin. Kum tam kal ta a YMA inkhawmpui a group leh branch hrang hrangin kum puan tihlawhtling túra an bawhzui dan report an pek zîngah khan Aizawl tlâk lam veng pakhata branch YMA hruaitu chuan chhuang takin ‘vai velh hnatlâng’ an thawh ṭhin thu a sawi mauh mai.

YMA kum puan thupui lâr leh hman rim ber hi tum mumal (concept) nei lovin kan kalpui rei ta a, hun kan hmang thlawn rei ta ngawt mai. Tha pawh kan sêng thláwn hnem a, vai velh hnatlang ang chi hi hnam humhalhna atâna ṭangkaina nei rêng rêng lo, kan máwlzia kan mualphona mai a ni ti zâwnga inzirtirna a awm bawk hek lo. Kum 2004-2005 chhova ruihhlo do kum puan kha a ṭul lo tihsak theih ngawt a ni lova, a chhan chu ruihhlo vanga kan ṭhalai za rual the meuh meuh an thi khan kan rilru a luah a, kan thinlung a na ṭheuh mai.

Excise & narcotics department-in an chhinchhiah danin ruihhlo vanga Mizo ṭhalai thih tam ber kum chho chu zu khapa burna dan hman kum 1997 aṭang khan a inṭan a, kum 2000 khan thi an tam zual a, mi 139 an thi a, a kum lehah 101, 2002-ah 93, kum 2003-ah 136 leh kum 2004-ah 143 an thi a. Hei hi kum khata ruihhlo vanga Mizo ṭhalai thih tam kum ber a ni. YMA-in an bitum ber lanna chu supply reduction service (SRS) thiltihah khân a chiang a, heroin an man nasa hle. Khatih lai erawh kha chuan kan ṭhalaite suattu tam ber chu proxyvon/parvon spa a ni thung.

Kum 2000 khan proxyvon/parvon spa vanga thi zât chu 131 a ni a, heroin avanga thi zat 5, kum 2001-ah proxyvon/parvon spa vanga thi zât 98, heroin-2, 2002-ah 85 leh 7, 2003-ah 133 leh 1, kum 2004-ah 132 leh 6 te a ni. Central sorkarin he nachawkna chak tak (proxyvon/parvon spa) hi siamchhuah a khap hnu khan Mizoramah he damdawi avanga nunna chan hi an tlem chho ta a. Kum 2016 khan 2 chauh awm tawhin hemi hnu lamah hian tun thlengin he damdawi hmansual avanga thi hi Mizoramah an awm leh tawh lo a ni. Kan do ber kan chiang lovem?

He mi chungchang hi mitin chhiar theih turin excise & narcotics department hian an website-ah an phochhuakin an ‘update’ reng bawk a. Mahse, kan khawtlang hruaitute hian an hmuh kân ṭhin ni-in a lang a. Chu bâkah heroin leh a kaihhnawih an han vai rêm deuh tâkah khan Mizorama khawtlâng hruaitute hna thiam ngai bawk, zu chungah an ṭuan leh a, vuak pawh kan invuak hlum leh nual tâk kha.

Kan YMA hruaitute hi kan dem ngawt a ni lova, kan kal dán leh kan ngaihtuah dán phung erawh hi chu thlâk a ngai tawh a ni. Kan thiltih túr leh kan bitum túrah chiang a, bei chat túr kan nih lai hian a chheh vêlah kan inhmang ral fo rêng a ni. Ka bitum túr leh tihtúr chiangin kalphung fel (systematic) taka kal a, ruahmanna nei sa (management by planning) a kal a hun tawh. Kan tawn chin ang zêl ngawta haw haw a kal (management by crisis) hi chuan engmah kan sukaw tak tak ngai dáwn lo. Engemaw huna rîk hluai, reh zui leh mai leh spring nembeh, nem lai a bet a, thlah huna a ai a na zawka rawn per leh ang chauh hi kan thiltih dán a la ni.

Kumin July thla hian Bairabi aṭanga rel kawng siam chuan kan khawpui ber Aizawl dai hnai mai a Sairang/Sihhmui rel chawlhhmun a rawn thleng tawh mai dawn niin a lang a. Dawihzep kumhlun leh hlauh ngah ṭhangho chu an insawiṭhaih leh nasa tawh tih social media lamah hmuh túr a tam leh ta hlê mai. Dawihzep leh insawiṭhaih hi kan hnam himna leh mimal himna a ni lo tih chu Covid-19 hrilén aṭang khân kan la zir chhuak chuang hauh lo tih a lang. Kan hnam hi chîmralna lakah emaw kawng hrang hranga chhiat theihna leh hnam pum ral theihna aṭanga vénghim tur chuan keimahni hi kan pawimawh ber tihah hian kan chian phawt a ngai tawh a ni.

YMA-in ram leh hnam humhalh kum an puan behbawma an tihṭhat ber ber chu cement leh aluminium mistiri thiam tura kan ṭhalaite zirna an hawngte kha a ni a. Mizo hming hawha hnamdang Mizorama dán kalha sumdâwng an nawr tawmte pawh kha a ṭha takzet a, mahse, hetiang hian tha thlah a ngai thei lo ve tho. Tha kan thlah chuan spring nem beh kan sawi ang chiah kha a ni mai. Hnam himna tura inzirtirna hi a tak taka kalpui a hun ta. Kawng tinrênga hnam dang thiam ang thiam a, an thawh theih ang kan thawh ve theih vek a, kan thawh peih ve bawk leh taima, tumruh leh teirei peihna thinlung pu a kan thawh hi kan hnam humhalhna bul chu a ni ber. Pumpelh a awm lo.

Thawhhma, thawhrim leh hnathawh hun chhûng tihreite hi kan hnam chîm rala a awm lohna bulṭhut a nih lai-in he lama inzirtîrna hi a tam lo khawp mai. Sikul ṭan hun tihma túra sorkarin ruahmanna a siam dodâlte kha a zahthlâk táwpkháwk a, khami dotu nuho zah theih lohzia kha chu ngaihtuah chian poh leh a thinrimthlâk. An thatchhiat leh thawh tlaizia an pawnfen an hlîm a ni. Hman kum deuh khan kan naute’n chawdawr (restaurant)-a eitur an siam ang chi hi an siam a. Zanah siamin zingah an hralh ṭhin a, nu tam tak, an fate chawchhún tur siam peih lote kha an fate pai tura lei tumin an intlar a nih chu.

He ram leh hnam hi a thawh tlai a, hna a thawh tlém a, hnathawhna hun a insiam tlêm chhûng chuan a ropui ngai lo chauh pawh ni lovin chimral theih dinhmunah a ding reng zawk a ni. Kan ṭhenawm Assam leh Tripura state aṭanga lokalte leh an ram a buai hma pawha kuthnathawh engmah hreh lo Burma aṭanga kan unau lo chhukte hian hna hmuh loh an nei ve lova a remchâng apiang an thawk mawlh mawlh mai a. An ram ni lovah pawh an damkhawchhuak satliah lova anmahni leh chhungkaw chawmna tur an thawkchhuak a ni.

Mizo ṭhalaite hi kan dinhmun kan inenlêt a, kan ṭhanharh a ngai takzet tawh. Zir sâng fû, certificate ropui tak kawl, hnathawh túr nei lo, thawk bawk si lo, chapo hlê ringawt, chhawr tlâk an nih miau loh aváng leh thatchhiat avánga thawk peih lo hi kan ngah lutuk a. An nu leh pa/pi leh pu, kum lama upate thawhchhuahsa ringa lirthei manto ber ber leh smart phone néna inchhek-arbawm a, zah nachang hre chuang lo khawpa thluak thâwl si hi kan kawl hnem mah mah a. He hnam hi a ral a nih ngai chuan hetianghote váng hi a ni pakhat ang.

Inti Kristian ṭha em em a, Pathianni-a biak-in pana nalh tak taka kal ziah ṭhinte hi kan chhûnglam nun a ṭawih hle a. Mi chanai leh ram hmasawnna hna thawhna túr sum eirûk kan hreh loh a, natna ṭihbaiawm HIV/AIDS kan inkaidarh zela, kan nunphung dik loh avanga cancer leh natna ṭihbai-awm tak takin a hnam puma min chénchilh reng chuan kan ram luahlumtu túrte chu keini ni lovin hnamdang an la ni ang. Ruihhlo-in tûn anga kan ṭhalai a suat reng a, hnathawk thei lova a siam a, chhungte an rawk reng bawk chuan hmabâk a êng thei lo.

Kan hnam a dinchhuahna túr tak tak chu hnamdang huatah a innghat lo. Hna thawh hreh lova, hnamdangte leh ramdangmite thawh ai kan thawh hi a bul ṭanna túr a ni. Kumpinu sorkar siam Bengal Eastern Frontier Regulation, 1873 hian inner line permit (ILP) hmangin hnam tlêmte ni ṭhin kha hnam lian pui pui lakah min lo humhalh tawh ṭhin a. Kum 150 hnu lamah hian he dán bawk vauchhera damkhawchhuah hi kan la tum reng a nih chuan patling hnute la nghei thei lo ang chauh kan ni ang.

Sapho dan siamin min lo humhalh hi a lawmawm. Mahse, kum 20 chhung Assam hnuaia district pakhat kan nih hnu, sorkar laipui hnuai a kum 14 kan awm hnu leh kum 1987 aṭanga indanga state puitling kum 40 dawn mahni sorkar tak tak kan neih ve hnu pawha humhalh ngai a kan la inhre tlat hi a manganthlâk. He ram leh hnam humhalh a, tungding a, tichangkanga hmasawnna atân hian keimahni Mizote hi kan tling tâwk. Kan inherrem a ngai a, chumi atân chuan tih tak taka tún aṭanga tih tak zeta tha kan thawh a hun tawh a ni.