RUIHHLO NGAI

Ruihhlo (drugs/substance) hian khawvêl ram hrang hrang a tibuai nasa a, ram changkáng bera ngaih US ramte pawh a buaipui nasa ber ber an ni. Mizoram pawh hi mihring tlêm té kan awm chungin heti khawp hian chhungkaw tin deuhthaw min luhchilhin a tibuai tih chu kan hre ṭheuh mai a. Ruihhlo bâkah chhan dang dang avangin kan tlangvâl leh pavalai an thi zawih zawih tih pawh kan hre vek. Sorkar, kohhran leh pawl lian hruaitute hi a hre chiang ber ber an ni awm e. Mahse, a tak taka ngaihsaktu erawh an tlêm hle.

Ruihhlo leh a behbawm chungchâng kan buaipui dán hi chu sawi fo ṭhin angin ruahmanna fel tak néna buaipui (management by planning) awm miah lova, chawp leh chilha thil lo thlena buaipui leh chung (management by crisis) hi kan phâk tâwk a nihzia min hriat chhuahtirtu leh mualphotu a la ni ta reng a. ṭawngṭai Bethel Camping Centre (ṬBCC) a an enkawl lai za têl an chhuah huk avánga sorkar hotute leh central YMA-te mangang an inhmuhkhâwm chawpchilh chûk chûk aṭang hian hei hi a chiang hle a ni.

Mizo tam zâwh hi engkim a bul aṭanga ngaihtuah leh zir chiang peih lo kan nih aváng hian hetiang thil hi kan tawng fo tawh a, kan la tawng zél dawn pawh niin a lang. Kalphung fel hi Mizote hian kan tlin lo chu a ni bîk kher loving. Mahse, kan ngaihtuah leh thlen phâk chin hi a lo la hniam êm a lo ni. ṭhenkhat chuan kan kawmchhak Burma (Myanmar) ram néna kilometre 404 a thui ramri kan inṭawm váng leh Myanmar chhak lawka ruihhlo siamchhuahna hmunpui ‘Golden Triangle’ kan tih mai a awm vangah kan puh ngei ang. Hei hi thil pawm nuam tak pawh a ni awm e.

Chu tih lai erawh chuan thil man loh thúk tak mai kan nei tlat pek. Kan kohhran leh pawl liante hian zu hi khap loh chuan a intu an pung zêl ang a, zu zawrhna dawr hawn a nih phei chuan kan rui sup sup dawna ngaihna nei ni a sawi-in khauh taka khap bur mai hi an thurolum a ni. He ngaihdan hian min hruai sual thui tawh hle mai. Biak-in si deuh renga khawsa si a inkhawm peih miah lo hi awm theih a ni a, biak-in aṭanga hla taka awm pawh a sûr-a-sa hnuai-ah pawh inkhawm kalkim hi an awm a ni tih kan hria.

Mizoramah dán hmanga na taka zu khap túra nawr taima ber ber tam tak hi duhtâwka zu in túr awmna leh zu zawrhna dáwra zalén taka an zawrh tlar tiar tuarna hmuna fate lehkha zir túra tir ṭhinte an ni lawi a. A tak takah chuan kan chawr chhuahna chhungkua, kan inchhûngkhura inzirtîrna bâkah khawtlâng inkaihhruainate, sakhua/kohhran inzirtîrnate, dán rorélna a lal leh lal lohte hi kawng dika hruaitu leh kawng dik lova hruai kawitu diktak chu a ni zawk tih hria hi an tam lo khawp mai.

He ram leh hnam kalsiam hi hér dik túr chuan tihtúr leh tih loh túrah hian kan chian a ngai tawh takzet a ni. Keini aia hnam upa fê zawk saphovin ‘calling spade a spade’ (a dik chu dik, dik lo chu dik lo ti ngam) an tih hi a taka kan beng-a-rawnga thun a, kan nunpui tak tak a ngai tawh a ni. Kan tihdán pangngai a lem kan chan chhûng hi chuan ruihhlo-in min luhchilh a, min tihbuai hi a reh ngai dawn lova, eiruk hmangte paw’n an sim chu sawi loh an huangtau telh telh dawn tih hi a chiang a, chu chu kan ram leh hnam eichhe mêktu langsár zual a ni a. Kan hmabâk hi a thim telh telh ang.

Kan ram hruaitute hian ruihhlo ngai (drugs/substances addict)-te enkawlna túr ṭha leh changkáng, khawvêl pawhin a entawn túr khawp din min tiam tawh ṭhin a, UN leh WHO meuh hriatpui tur khawpa ṭha kan ni. A tak ramah erawh chuan sorkârin a neih chhun, kum 1990-a ‘De-addiction-cum-rehabilitation centre’ ti a vuah ṭhin, Seṭhawn hmuna Jordan Centre pawh mimal kuta hralh/hlan an tum mêk lawi a. Kan ram hruai tumte’n inthlan hma a an sawi leh sorkârna an chan hnu-a an sawi hi a inthlau ṭhin êm ve bawk a ni.

Kum tam tak kan lo kal tawh dán hi her rema siam dik tumna a la awm ngai miah lo hi a mak a ni. Ruihhlo leh zû vánga harsatna tawkte hun rei tak aṭanga kan lo enkawl tawh dán hi a ṭangkai lova a sâwt lo tih hre chungin thlâk kan tum chuang lo. Kan uar ber gospel camping a ruihhlo ngai leh zu ngawlveite nawr luh a hun rei lote chhûng an “pianthar a” chawlhkar hnih/khat an nghei hi chinfelna tluantling (permanent solution) a ni lo. Gospel camping a an luh tam poh leh an piangthar zinga an da leh zing a ni ringawt mai. Chu chuan he hnamah hian lemchan nun a tuh a, milem an chhuak tam ting mai a ni.

Kum 1992-93 vel kha ni ta-in ka hria ‘Misualte ṭhian’ pawl enkawl, Selesih a Pu Lianthanga hmun kan tlawh khan chiang taka min hrilh chu ruihhlo ngai chu an dam tawh emaw tih pawha kum vei hnu, counselor a an ṭan tawh hnu pawha ruihhlo bawiha let leh an tam tih a ni a. “Kan hlawhchham tih ka pha lo,” a ti. Zû vanga harsatna tâwk erawh chu dam hlen an tam niin a sawi. ṭha hlen túr chuan mithiamte enkawl a pawimawh a, kan tih peih loh leh thiam loh apiang Pathian pêm buhbel zêl hi ‘thatchhe theology’ ti a Pu M. Lalmanzuala sawi ṭhin zingah hian a tel ka ring. Mahni sualna a mawhphurhna la lo zawnga ‘Setana hnathawh’ chhuanlam chín ang tho hi a ni.

ṬBCC leh TNT chungchângte hi sawi túr a tam a, a dintu leh enkawltute fak fê an awm rualin na tak taka sawisêl tâwk an awm ve bawk. Hei hi a chhan ber chu Bible-in “Thutak in hria anga, thutak chuan bawih a bán ang che u,” a tih pawm lova mi mitmei vêng rêng rênga kan khawsak vang hi a ni ber mai. Mimalin ruihhlo ngai enkawlna an din a, CYMA emaw, pawl hrang hrang, kohhran ṭhenkhat leh mi ṭahnemngaite’n an ṭanpui ṭhin hi sorkar chuan a uicho tui lian thlír liam mai mai a ni ber a. Chêt chhuah erawh chu a tum lova hmui (lip service) lamah erawh chuan kan ropui viau áwm a sin.

Hemi kawngah hian awmze nei hian kan la kal lo hrim hrim. Mimal enkawl ruihhlo ngai dahkhâwmna-ah thuneitute man ni lo, pawlin an mante an êkbeng a. Mithiam (clinical psychologist emaw psychiatrist)-te’n an enkawl chu sawi loh, natna dangin a tlâkbuak pawhin enkawltu an nei lova an arte thih mai mai fo. Mi fel rual awmkhawm ni lo na na na chu kutthak hnawih vanga thi ta maite pawh sawi tur a awm nual mai. Hetah hian sorkâr chu ngawi renga lo thlirtu (mute spectator) mai a ni.

Sorkâr hian engkim a din túr kan ti lo. Ruihhlo ngaite enkawlna tur ‘rehabilitation home’ hi mimal emaw pawlin an din pawhin a enkawl dan tur atân dán an duang ang a, chu chu assembly pawmpui a ni túr a ni. Dán hi mithiamte duantîr ngei ngei ngai, a bîkin hnathawktu an rawihte’n misual enkawl dán ni lovin damlo enkawl dán anga enkawl túr tih hi UN lam pawhin a duhdán a ni a. Chutianga fel taka kalpui a nih chuan mi pamham leh duhâmte’n sum siamna atâna ‘rehabilitation home’ an din ṭhin ang hi a bo tawh ang a. Sorkar laipui aṭangin social welfare department kaltlangin sum hmuh a harsa lovang.

Dán zawm lova kal ‘home’ neitu/enkawltute chu na taka hrem theih an ni túr a ni a. Inhrem lam ni lo; an dam hlenna túr ngaihtuahna tak tak néna kalpui túr a ni a. Chutiang thil kan kalpui rual chuan kan tu leh fâte enkawl dánte, khawtlânga kan inthununnate kohhran hruaitute mawhphurhna pawh awmze nei zawka ruahmanin hnam nun siamṭhatna ‘social reformation’ a taka kalpui a ngai tawh a ni. Kan tu leh fate hi tute-emaw sum siamna leh hmingṭhatna ûm avánga enkawl lovin an naupan têt lai aṭanga nunphung ṭha an zir hi a bul a ni a. Kan chhûngkua leh khawtlang nun kan siamṭhat a, lo la piang zêl turte chénna tlâka he ram hi kan siam hunah fa neih tam lamte pawh kan inzirtîr thei tawh ang chu.

Kan kohhran hruaitu ‘berampu’ ti a kan vuahte meuh pawh an sakhaw zirtirna-in a tak taka hneh lohva, hawi zuk zuka thil dik lo an tih hreh lohna ramah hian siamṭhatna tluantling hi kan mamawh ber a ni a. Chu’nghovin an tih peih loh apiang Pathian hminga an nawr liam ngawt zêl hi tihtawp a hun tawh a ni. Ram changkang leh hnam upa leh fing zawkte thil kalpui dánte zir chiangin chuti zâwng chuan ruahmanna thar kan siam a ngai tawh tih hria-in harhchhuak tawh teh ang u.