Guest writer
HC Vanlalruata
RUIHHLO NGAI-2
Social welfare minister Pi Lalrinpui-i'n kar kal ta Thawhṭanni a chanchinbumite hnêna a thusawi khân ngaihtuah a tithui khawp mai. ṬBCC inte sakna atan Congress hunah khan sorkarin cheng vaibelchhe 2 lai social welfare department kaltlanga pêk an nih tawh avangin inti neitu takin department lam hian kumin Valentine's Day (14.02.2025) khan tlawh an tum a. Ei tur leh damdawi ṭhahnem tak kengin, nurse, doctor leh psychiatrist-te an hruai a. Mahse, ṬBCC thawktute’n luhtir an phal lo a, tlawhpawh an duh lo a ni, ti ang tlukin a sawi a nih kha. Minister a tel loh avanga luh phal lo anga sawi a awm.
Minister-in chanchinbumite a kawm hma, chawhma lamah khan social welfare director hlui pakhat chuan hemi chanchin hi min rawn hrilh a, ka phu zawk mai. Thuneitu-in a thuneihna dik taka a kenkawh theih lohna ram kan ni tih hi hre mah ila, hei hi chu a lutuk deuh a ni. Kan rama dán rorelna (rule of law) awm loh dán leh sorkarin a thuneihna a kenkawh ṭhat lohzia chu hei hian a tilang chiang leh zual. Kan minister thusawi hi chip tak tak ta ila chuan a sawi loh tawp tur a sawi nual tih pawh awm a sin. Mipui sorkarna (democracy)-ah chuan dán siamtu pawl (legislature) a awm a, legislature dan siam kengkawhtu sorkar (executive) a awm a, dán hmanga rorélna (judiciary) a awm leh bawk.
Mi ramah chuan lungthu pathum an tih mai thin - dan siam pawl, sorkar leh court rorelna bakah hian chanchinbumite (media/press) hi a lungthu pali-na tikimtu (fourth estate) tiin an sawi ṭhin. Mizoramah erawh chuan democracy lungphum pathum bakah hian thuneihna neih tum tlat hi an awm a, an pawl a len avang leh mi-leh-sa an ngah avángin sorkar hian a hlau hle a. Chuvangin sorkar pêng pakhat emaw tih mai tur hian kohhran leh tlawmngai pâwl hi thuneihna ken’kawh kawngah hian vangvat ang mai-in an bet ve tlat ta mai a ni.
Hei hi kan sorkar kal sualna leh buaina tam tak hringtu hi a ni. Eng political party pawh lo sorkar se la, kohhran leh CYMA tel lova thutlukna tlang hrêk hrawka siam ngam chu Laldenga sorkar (1987-1988) chauh kha a la ni. Chu pawh amah chief minister ber kha sorkar kalpui a tum dánah a chian’ êm avang chauh a ni a, a minister-te kha chu ran rual ang chauh tho an ni. A dinna bial pakhatah a tlâk phah tâk nghe nghe kha.
Mizorama sorkar lokal tawh leh a ding lai thleng hian an kal dán tur chiang fek fawk leh tlang reng rawnga duang ngam an la awm lo tluk a ni a. Thutlûkna pawh siam ṭha ngam lova an awm avang chuan an ko an thlak a, engemaw an tih dawn apiangin kohhran leh CYMA-te chu râwn satliah pawh ni lovin thutlûkna siamtu committee eng eng emaw an din apiangah an telh ve ta zêl a, tun hi kan thleng ta mêk a nih hi.
Sorkar hi mipui siam/thlan a ni a, a mawhphurhna chu eng sakhua emaw pawl emaw phungbawma sawm lova hlen chhuak mai tur a nih lai a an ngam lo hi a tenawmin a zahthlak takzet a ni. Kohhran liante an sáwm a, an thú an lâk hian kohhran tenau leh tlêm zâwkte rilru an tihnual a. Pathianni (Sunday) a dawr hawn lo khap tawhtu central YMA-te biak ṭhat huam hian Inrinni (Sabbath) serhtute rilru a hliam thei tih hi sorkar hian a hriat a ngai a ni.
Kohhran lian, tlawmngai pawl liante leh political party-te’n Pathianni bakah Inrinni (Sabbath)-a vote thlâk ni leh vote chhiar ni ruat lo tura Election Commission of India an ngen ṭhin lai mêk hian local council leh VC bâkah YMA te hian Inrinni a hnatlâng koh hi remchâng an la ti reng lawi a. Zia lo tak a ni. Kaisara thil leh Pathian thil hi sorkar chuan a thliar thiam ngei ngei a ngai bawk.
Thil danga sorkarin duap a kaihna zawng zawng kan sawi sêng lo ang a, danin thuneihna a pek hauh loh te’n dan kengkawhtute tih ang zawng zawng an lo tih vete pawh kan sawi sêng dawn lo. Dan awm lohna (lawless state) ang mai a kan awm rei tawhzia erawh chu hai rual a ni lo. ṬBCC enkawltute an tihtauh vang emaw, a chhan chu eng pawh ni ta se la, an centre a awm za têl an chhuah phal tâk avánga sorkar ben harh a lo ni ta hlauh hi malsawmna inthup diktak a ni.
Sorkar department a he lama thuneitute’n an tlawh pawh phal lohsak thei ni a inhre khawpa an hung chhûnga lal hrawt, mimal zalenna nasa taka rahbeh a a awm ni a sawi huai huai lai pawha beng chhu ngawng tlat an awm hi a vanduaithlâk rualin kan sorkar inrelbawlna felhlel mualphotu a ni. Zu leh zu khap kan buaipui luai luai lai a, kan ṭhalai rual kawng dik lo zawhte kan ngaihthah tlat mai hi a chhan chu a lang reng mai a, sorkar, kohhran leh pawl liante’n an ngaih pawimawh tawk loh vang a ni. Doctor-te thupui a, “A natna ringawt ni lovin damlo kha enkawl rawh,” tih lam hi chu kan hlat hle a ni.
Sorkar hi mipui thlan leh mipui tana ding a nih avángin sum neih loh chhuanlama a ram mipuite a ngaihthah hi a thiang lo tawp. Theihtawpin sum hmuh dán a dap mai túr a ni a; a theih bawk ang. Sum hi sorkar laipui aṭangin a hmuh theih a, sorkar hian a la dap tak tak lo niin a lang. A mawphphurhna hi hlen tumna a nei lova, tih tak taka beih a la awm lo. Chumi rual chiah chuan ruihhlo khawih ve lo ṭhalaite’n mahni kutkawiha eizawnna an hmuh theihna atâna ruahmanna hi a awm lo tluk a ni bawk a. Hei hi kan ram chhiatna bul a ni chho zêl dawn a ni.
Kohhrante pawh hian khawi emaw hmun tlêm te a ruihhlo ngaite enkawlna hmun an din piahlamah hian an tihtúr leh mawhphurhna hlen tur an ngah khawp mai. Kohhran-mite thawhlawm aṭanga an sum hmuh tam tham lutuk tak mai hi he lam tin zawn hian an hman ṭangkai a hun tawh a. Mawh an phur kan tihna chhan chu sande sikul aṭanga an chawm lente’n ruihhlo khawiha mihring tling lo an nih tak chhan leh ruihhlo hmanga sumdawng hial an nih theih chhan hi an mawha an lak a ngai a ni.
Pastor tam berin an bial (bial a zimin fan pawh a awlsam tawh a, lirthei an la nei deuh vek zui) chhûnga helama harsatna neite an tlawh ngai lohzia a, bial zîm leh zual kohhran upa leh rawngbawltu dangte pawh chuti tho chu. Hun an chan ṭuma pulpit aṭanga thusawi, inneihtir leh mitthi vui piahlama ké an pên thei ta lo hi mawhphurhna an lâk loh váng mai a ni. Central YMA pawh hian ruihhlo ngai an mante leh an sum hmuh ṬBCC a vawm luh mawlh mawlh bâk thil tak tak leh ram pum dinhmun an ngaihtuah tlêm khawp mai.
Khaw tin/veng tinah hian kohhran hrang hrang leh YMA bâkah MHIP leh MUP branch pawhin thawk hova ṭangrualin an khua/veng chhûnga ruihhlo ngaite hi kawng hrang hrangin buaipui a enkawl ṭheuh tum se la chuan a vai-a kan hlawhtlin vek loh pawhin nasa takin he ram leh hnam hi kan zia-awm ngei ngei ang. Tualchhûng kohhran pawhin a ṭul dán azirin an pualin thawhlawm ip hranpa pawh siam mai se, thawhtu an awm êm êm ang. Sum tuakna satliah ni lo, ngaihsak ngai ngawih ngawihte ngaihsak tura thlarau páwlna kan dawng lo rual ṭhup mai ni a lang hi a pawi zual zêl dâwn.
Chhungkua a nausên lo piang túr a awm chuan naupuan leh thawmhnaw bakah ṭul dang dang kan lo inbuatsaih lâwk ang hian fa nei tam tura nupa tuakthar apiang fuih a, kohhranmite pawh fuihtute hian fa tam zâwk rawn pianchhuahna túr khawvêl atân hian inbuatsaihna kan kalpui a ngai leh zual. An nu leh pate leh an ute, an pate-a leh pute-a turte tunlai khawvêla rawn piang túr hian tûn dinhmunah hian kan phalin ṭha kan ti takzet em? Ngaihtuah chiang mang lova Bible tlawhchhana ṭha tih zawng sawi mai mai hi a hun tawh lo. Kohhran ṭhalai ṭawngkauchheh takin ‘member hlâte’ pawt hnai túr hian tunge mawh phur le?
Kan kohhran chhûngkua chingfel hmasa lova ramthim/ramthar kan vei a, chhungkua a fate ngaihthah ṭhaka midang kan vei hian nghawng ṭha lo a chhuah em tihte hi ngaihtuah chian a ngai a. Mahni fate enkawl ṭha si lova mi fate va zilh chiamte hi kan hlawkpui em tihte thleng hian ngaihtuah chian a ngai tawh. Ngaih pawimawh (priority)-ah kan chian a ngai a. Ram puma zu khap kan buaipui luai luai lai hian kan ṭhalai leh pavalai suat nasa bertu ruihhlo leh HIV/AIDS hi kan ngaihthah zui zêl chuan he hnam chan hian mai-an chan pawh a tluk dawn hauh lo tihah hian i chiang thar teh ang u.