Guest writer
HC Vanlalruata
MITTHI SAWNGBAWL
Mizote hian tunhma kha chuan mitthi thlahna atan hian puan kan keng ṭhin a. Chu chu ‘puan a tuam’ kan ti ṭhin a ni awm e. Mitthi chhûngte an khawhar lai a inchhûngkhur ngaihtuah a an buai lohna túrin thingfâkte buhfaite kha nula/tlangvâl tlawmngaite’n veng/khaw chhungah an khawn ṭhin a. A hun lai, sum ván êm êm lai phei kha chuan a ṭangkai dawn lutuk tih hi a chiang reng mai. Zualko kal leh khawhar in riahte pawh kha a hun lai chuan hlu tak túr a ni.
Thil rêng rêng hi a hun mil zêl hian a lo hlu-in a hlu lo mai a. Kan nu leh pate huna tlangvâlin nilêng an inhlawha pawisa 20 an hlawh lai chu chuan vawksa kg khat a lei theih a, siki (pawisa 25) a kawr suit a ṭhui theih lai hun kha a liamna a rei ta hle a. Khatih lai huna mitin mamawh zinga pawimawh tak, a bîkin mitthi chhûngte tân kha chuan thingfâk leh buhfai kha a ṭangkai lo thei lo. A hnu deuh a, thingpuifê an rawn keng khawmte leh a hnu leh deuh a chinî leh dút (bawnghnute ṭin) thawh tawk awmte kha ṭangkai namên lova ṭangkai tur zing ami a ni.
‘Mitthi puan’ kan tih mai, Mizovin mitthi an awm a puan a kan tuam ṭhin lai khân a hlu áwm ngawt a sin. Thembu hmanga a thiamin kuta an tah ngei kha a ni a. Tún hunah hi chuan chêng sáng tel, a ṭhen phei chu chêng síng chuang man a ni tawh awm e. Khawl hmanga puan tah a nih tak hnu erawh chuan kan tuamna puan man hi a tlawm pawl phei chu, kuhva hring fun thum man, cheng 150 lekte a ni tawh. Chu mai a la ni ta lova, tunhma a kan tihdán zulzui khân mitthi chhûngte khán an ngaih pawimawhte leh ngaih pawimawh lutuk lêm loh thlengin an sem zui leh a. Kan pêk ngei kha dawn nawn leh nawlh pawh a ni awm áwm a sin.
Hun hi a kal zél a, hlû kan tih ṭhinte kha a hlutna a nêp ta zêl a, hlu kan tih lêm lohte pawhin ngaihthlut a hlawh ta zawk hlauh bawk. Chu chuan mimal hlut zawng leh hnam nun ziarângah pawh thil a thlâkthleng a. Mitthi puana kan tuam ṭhinte kha a puan hlutna a tlakhniam rualin mitthi chhûngte’n an lo hlutsak ṭhinna pawh a titlahniam ve thei reng mai. Chu ti’ang bawk chuan a hun lai a pawisa zawnga chhûta hlu tak chinî, thingpuifê leh bawnghnute ṭin te ngei pawh a man a hniam rualin a hlutna kha a hniam ta tlata ngaihna a awm ta a.
Mizo hnam nuna ngaihsân leh pawimawh êm êm ṭhín, puan hmanga mitthi tuam pawh, a puan man a tlawm váng leh duh duha man tlêm te a lei theih a nih tak vángte, kan nunphung lo danglam tâk vángte khan a lo hlu ta lo a ni mai thei e. Chhûng khat hnai tak tak leh ṭhian ṭha tak takte chu puana tuam hrâm duhna erawh a la lian viau reng tho a. Pawisa hlutna tak tak kan hriat thiam hma leh eng kim mai pawisa hlut zawnga kan teh vek hun hma kha a awm a, tun lai hun nén a danglam nasat tâk êm avang hian tam tak tân chuan hriatthiam a harsa mai thei e. Sum hlutna néna kan teh rualin kan nunphung lo danglam nasa ta lutuk hian thil hlu leh hlu loh kan tehfung pawh nasa takin a tidanglam ta tih loh rual chu a ni lo.
Hun a lo kal leh deuh a, kum 1970 chho chawhnu lam nge 1980 chho chawhma lam aṭang khan mingoho tihdan kan entawn ni ngei túr a ni a, pangpâr siam chawp hi mitthi ruang chung/kuang a dah kan chîng chho ta niin rual-ute’n an sawi. Hei ngat hi chu sapho tihdán kan entawn chiang tak a ni-in a lang a. Chutah pawh chuan tu chín chhuah nge kan hre lo na a, mingohovin pangpar tak tak leh a tharlâm an pek ṭhin lai-in keini chuan a lem leh siamchawp kan uar leh ta tlat a ni.
Mitthi ruang leh a kuang chunga pangpar thil kual (wreath) dah chungchangah hian ka zawt kual nual a. Mizote hian mingoho tihdan kan lak ngei chu niin a lang a. Mahse, kan entawn leh ngaihsan ber mingoho tihdan leh eng hnam emaw tihdan kan chawhchawrawi a, pangpar thil kual lem (artificial wreath) pek kan ching ngei chu ni-in a lang. College kan kal lai a ka pawlpui, a hnu a America rama pem a châm hlen ta ka ṭhianpa min hrilh dán chuan kuang chung leh thlánah pangpar dah hi an chîng ngei a, mahse, pangpâr siamchawp an dah a hre ngai lova, a kûng aṭanga lawh pangpar tak tak ngei an dah ṭhin tih chiang takin min hrilh.
Mizote hi kan makna ang reng tak chu thil kan entawn a nih pawha zîktluak taka entawn hlei thei mang lo kan nihna hi a ni awm e. Kan tleirawl/tlangval chhoh lai a Aizawl khawpui a dawr lar tak ‘Hei le Pork Chow’ tih dawra an chow siam kan ei ve zauh zauh kha Chinese ho film a an ei ṭhin angah riak khan kan ngai thin a. Tun hnu a Mizoram chhung chaw-dawra kan ei ṭhin hi khawchhak lam leh phairama an tihdán chawhchawrawi a ang ta berin ka hria a. Chu chu kan sorkar enkawl tourist facility-ah te pawh hian ngaisang taka siamin zinmite kan chhawpsak a, Mizo chaw leh chawhmeh dik tak ai chuan changkang tlata hre zawk hi kan tam viau a ni awm e.
Kan sawi tum awmzia chu mingohovin mitthi ruang leh kuang chunga zahna entirna atâna pangpâr an dah ṭhin hi kan entawn a nih pawhin zîktluak taka entawnin pangpar tak tak la vuai lo dah ve ṭhin awm tak a ni a. Chuti lova India ram hmun danga mi pawimawhte an awrhtir ṭhin leh mo ropui thi tawhte thlána an an thih champha pual a an dah ṭhin pangpar siam chawp dah kan chîng hi chu zia lo tak a ni.
A nihna takah phei chuan tuna kan tihdang phung, mitthi ruang leh kuang chunga pangpar lem dah hi mitthi chhungte tan chuan ṭangkaina nei lêm lo leh hnawk mai mai a ni a. Pangpar lem kual a dawng hnem tih kha chapona atan an hmang dawn a nih loh phei chuan bawlhhlawh tam tak kan inpe mai mai a ni. Hemi chungchangah hian mi ka zawt kual nual a, a dawng tamte chuan an buaipui khawp mai a, an rumrawk/rumrawp dahna hmuna hnawh khawm ta mai mai pawh an awm a ni.
Puana intuam hi Mizo hnam tihdan phung kan kalpui a nih pawhin ven’ tlâk tal inpek ni se la, a hming mai ‘chhan loh ai-ah Luka’ tih ang chauha puan man tlawm hman zui tlak loh hmanga mitthi tuam ai chuan a leina man kha mitthi/khawhar chhûngte pe zawk ila an hnemhnánpui zawk ngei ang. Chutiang chiah chuan pangpar lem man to tak tak ruang/kuang chunga dah ai chuan a pawisa a mitthi/khawhar chhungte pêk mai khan an tân lukhawng a nei zawk ngei dawn a. Hriat rengna atana thiltih kan duh a nih a mimal emaw pawlin emaw chutianga kan kalpui duh chuan mitthi chhungte tana hman ṭangkai zui theih tur thil ṭangkai inpêk hi a ṭha zawkin a hun tawh a ni.
Kan nunphung inher zêlah hian khawhar inriahpui pawh hi khawhar chhungte tân chuan anmahni hnémtu ai-in an manganna belhchhahtu a ni thei tawh tihte hi chhût a ngai khawp mai. Kan nunphung inthlak chho zêl mila kan tihdan phung, a bîkin mitthi kan sawngbawl dante pawh hi thlak hret hret a ngai dawn a, hemi ruala inher rem thiam kohhran hruaitute leh khawtlang hruaitute chu mifing leh remhria an ni mai dawn a. Chutiang bawkin mipui mimir pawh kan ni.
Covid-19 hri lén lai khan kohhran hall emaw vantlang/YMA hall a invui kha a ṭha a hriatna a awm a, kan zawm ṭha viau na-in tun hnu hian in lama invui kan chîng leh ta viau mai a. Aizawl khawpui a vêng ṭhenkhat erawh chuan mahni chenna ina mitthi vui chilh hi an khap tawh a, a changkang khawp mai. Diktak chuan kohhran hrang hrangte kan nih piah lamah kan chenna inte pawh kan retheih leh hausak piah lamah rem leh rem lo eltiangte pawh a awm tih kan hre vek mai a. Chuvangin kan khawtlang leh veng/khaw pawn ami mitthi/mitthi chhungte ngai pawimawhtu local khawmte tana remchang leh nuam zawk tur, mipui leng tam zawk bawk si a invui hi kan kalpui ngei ngei a hun tawh.
Hei bakah hian mitthi chhungte’n an thinlung taka min ngaih pawimawh lutuk vak loh lai a mitthi vuina a kan kal tam lutuk te hian hun leh tha a heh a, kan kalphung hrim hrim hi kan thlak nghal loh pawhin kan insiamrem zel hi a hun tawh tak zet a ni.