KAN ZIRNA HI

Tun thla ni 14 khan National Testing Agency-in National Eligibility cum Entrance Test (UG) 2025 result a tichhuak a. Mizote’n tunhma a kan ngaihven ngai vak loh a ni a. Tun ṭum erawh chu Mizoram Board of School Education (MBSE) hnuai a pawl 12 - Higher Secondary School Leaving Certificate (HSSLC) Science a Mizoram puma pakhatna Cynthia Lalhlupuii Shangpliang a ekzam ve avangin ngaihven a hlawh ta êm êm a. Social media sawngka hrang hrangah sawi zui a ni.

Cynthia Lalhlupuii Shangpliang hi Mizoram High School/Higher Secondary School zinga zirlaite’n an bawh ber leh result pawh ṭha ṭhang St. Paul’s aṭanga HSSLC ekzam a ni a, a hma kum 2 kalta-ah khan HSLC (pawl 10) pawh he sikul atang thova ekzam-in Mizoram ;pumah pakhatna tho a ni awm e. Lehkha a zir nasa tih a chiang a, a zir nasat piahlamah Mizovin ‘lehkha thiam thei’ kan tih huanga a chungnung ber zînga tel pha a ni tih pawh a chiang.

Chuti chung chuan India ram pum huap National Eligibility cum Entrance Test (NEET) a ekzam-na-ah erawh chuan ekzam mi 22,09,318 zingah Cynthia hi 85,125-na a ni pha ta chauh mai a. Hei hian ngaihtuah a tithui a, inhnialna a chawk chhuak a, titi a titam ta êm êm mai a ni. “Kan khaw tlangval inchai chak ber kha khaw ṭhenawm tlangvalin a lo sawp hrep mai,” tih ang dinhmunah a Mizoram pum kan ding a. India hmarchhak state 8 zinga a tiṭha berte kan tluk bawk hek lova. Hmarchhak state zingah pawh a mawngphahah kan awm chiang hle a ni.

Hei hi kan zirlai thiam thei lutuk leh kan chhuanvawr Cynthia Lalhlupuii Shangpliang thiam loh a ni hranpa lo. Mizoram a kan zirna thlen chin leh chîm chin hniamzia tilangtu mai chauh a ni. State dang, zirna kalphung ṭha leh dikah kal se la chuan khîtah khîtah a invawrh thei ngei-in a rinawm tlat a ni. He ta thiam thei êm êm kha khutah pawh a thiam thei ngei ang a, kan khua a a zir chinin a zir miau loh avangin khaw dangte nén an inelna-ah a hniam ta tlat a ni berin a lang.

Thil pakhat erawh chu ka hriat a ngai. Cynthia hian pawl 12 ṭha taka a zawh hlimah NEET hi a ekzam nghal mai tih a chiang a. Chutih lai chuan India ram hmun dang ami, a bîkin NEET ekzam a tithate zualte hi chu (an sawi hmangin) hemi ekzam bei tura kum khat aia tlem lo lo inpuahchah a, lo inbuatsaih, coaching-ah te kala nasa taka lo intat hriam tawhte an ni awm e. Kan chhuanvawr erawh hi chuan pawl 12 a zo hlawt tihin NEET hi a ekzam nghâl ve bawk a, a hma daih aṭanga lo tum ngar ngarte zingah chuan chet ṭhat a har ta a ni ber awm e.

Kan ram zirna kalphung hi chîk taka ngaihtuah a, zir chian a, her rem ngai her rem a, thlâk thleng ngai a awm chuan thlakthleng ngam a hun tawh tih erawh hi chu thudik a ni. Tun hma, Mission (kohhran)-in zirna a enkawl lai a zirte leh a hnu deuh amite pawh kha ‘lehkha thiam’ kan tih tak tak hi an awm hlawm a. UPSC-a civil service tling theite kha thingtlang kilkhawr fe aṭanga primary school/middle school chhuakte pawh an ni hlawm tih kan ngaihtuah ngai emaw chu.

A bul aṭanga kan ṭan ṭhat a ngai. National Education Policy 2020 hian pawl hniam lama mahni pianpui ṭawng (mother tongue) hmanga inzirtir hi a duhdan a ni a. Hei hi thil ṭha tak a ni. Sikul luh ṭan tirh aṭanga pawl 8 vel thleng hi chu kan pianpui ṭawng (Mizo) vekin lehkha hi zir ni se la, kan zirlai kan hre thiamin kan bel ngei ang. English medium school-a kal nghalte hi an sikul-ah Mizo ṭawnga ṭawng khap a nih avangin sap ṭawngin an ṭawng lo thei lova, an ṭawng thei ta mai a. Mahse, pianpui ṭawng ni lo ta na na na chu a ṭawng zir ngai bawk, zirlaibu han zir leh bawk a nih avángin zirlai thiam bel a harsa bîk hle a ni.

Mahni pianpui ṭawng ngei a thil kan zir erawh chuan hriatthiam a awlin kan thil zir pawh kan thinlung phêkah a inziak chiang nghâl mai tih hi thu dik tak a ni a. Chu chu naupan têt lai aṭanga mahni pianpui ṭawnga thil zir a ṭhat êm êm bîkna chhan chu a ni. Ama’rawh chu, tun lai hian ngaihdan dik lo deuh mai kan nei hlawm a, chu chu sap ṭawnga ṭawng thei tawh phawt lehkha thiama ngaihna hi a ni. Hei hian zirna lama kawng kan bozia a tilang chiang hle. Mahni pianpui ṭawng ni lo a tam thei ang ber thiam hi a ṭha a, sap ṭawng phei chu khawvel puma hman theih a nih avangin a ṭangkai zual ngei mai. Mahse, ṭawng thiam hi lehkha thiam tehna atân a búkna tling a ni lo. Sapramah mawl tak tak sap ṭawng thiam lutuk si an tam tih hriat túr.

‘Elementary education’ kan tih mai, a bul ṭhut hi ngaih pawimawh tur a nih lai-in thingtlâng lamah phei chuan primary/middle school hi nasa taka ngaihthah a ni tih kan hre vek awm e. Zirtirtu lâkte an thiamna lam ngaihtuah hauh lova block leh unit hruaitute tu leh fa kan duhsak chhûng hi chuan kan zirna hi a chhe thei ang ber túrin kan sawp ngar ngar thihna a ni. Zirtirtu indai lohna kan chingfel thei lova, zirtirtu pakhat chauh awmna sikul tam lutuk lai a zirlai awm hauh lohna a zirtirtu kan dah chhûng hi chuan zirna ngai pawimawha inchhâl thei chi kan ni lo.

Elementary education kal sawp chhiat hian a chung lam zêlah nghawng a nei nasa a. Pass ve hrim hrim, thiam si lo kan chherchhuak tam ting mai a ni. Kan syllabus hi her danglam chu a ngai ngei tih a lang a, chu chu state dang néna inel hian a tichiang a. Ekzam zawhna siam dan thleng hian zir chian a siam danglam a hun tawh a ni. Zawhna siam dan ringawt pawh hi kan zirtirtu tam ber hi chu ‘training’ tir an ngai a. Thil tam tak (DIET vela an zir ngawt ni lo) hi an zir chhuah loh chuan an zirlaite an ngaihtuahawm reng dawn.

High school chinah hian MBSE hnuai a ekzam a nih tawh avangin sikul result ṭha neih duh inelna hi kan zirna kalphung lian ber chu a ni ta mai a. Kan zirlaite thiamna tak, tluantling leh finna tuh lam ai-in vaki ṭawng thei ang mai a zirtirtute note siamsak leh ‘bazar note’ vawntir kha kan thupui a ni ta ber a. Thiam tak anga lang tam tak hian ekzam zawh hnu-ah an zirlai kha an theihnghilh zui leh mai ṭhin a ni. Gospel camping ang mai a ekzam dawn hnaiha an han khung hrang vel hi awmze nei a classroom chhunga inzirtirna ṭha a awm lohzia tichiangtu a ni a. Camping a pianthar kher ngai, Pathian hmangaihna lam aia meidîl sawi ṭhaih avanga piangthar zung zung ang chauh an ni a, a tlo thei lo.

Khawvel ram awp tumtu Napoleon Bonaparte hneha mantu General Wellington chuan Napoleon a man theihna chhan chu Eton college a a char a nih thu a sawi kha. Ram chak leh thiltitheite hi an thiam vang, an changkan vang leh hnam hmasawn an nih vanga ropui an ni a, chu thiamna chu zirna ṭha-ah a awm a ni. Mizorama kan zirna kalphung leh kan dinhmun hi mithiam (academician/educationist) dik takin min zir chiansak a a siamṭhat dan tur min duansak anga siamṭhat leh a kalphung thlâk a ngai a ni.

Kuminah Mizoram chu ziak leh chhiar thiam veka puan kan ni a, a lawmawm e. Mahse, ziak leh chhiar thiam ringawt hian kori a tu lova, ṭangkaina a nei thui lo mai ni lovin chhungkaw chawm theihna hna hmuh na’n a ṭangkai thui lo hle a. Chu ai chuan hmun phiah thiam leh lirthei khalh thiam pawhin lukhawng a nei zawk – eizawnna tling a ni miau a. Ziak leh chhiar thiam piah lam daih, certificate ropui tak kawl a, pawl sâng tak zo nih ringawt a tawk tawh lova, thiamna tak tak nei leh mahni kalna kawng/thiamna lama chhawr tlâk nih hi tunlai khawvêl a pawimawh ber zawk chu a ni.

He ram leh hnam hi a lo changkan’ a, hma a sawn a, a lo ropui theihna túr bul ber chu zirna changkángah a innghat. Hrisel lovin hna an thawk thei lo ang chiah hian thiamna tak tak nei lo chuan hmasawn turin ṭangkaina tak tak a nei thei lo. Chuvangin kan ram leh hnamin hma a sawn theihna tur chuan ka zirna kalphung hi thlâk danglam ngai lai thlâk danglam a, siamṭhat ngai lai siamṭhat hi zirna enkawltu mawh a ni. Chumi kawngah chuan mipui kaihhruai kawnga thiltithei kohhran leh YMA pawh an pawimawh ngawt ang. He ram/hnam siamṭha tur hian zirna siamṭhat hi a bul ṭanna ngei ngei tur a ni.