EPTU

Lal-in ro a relna (absolute monarchy/ autocracy emaw, mimal, lal pawh ni lem lovin lal a hrawtna (dictatorship) emaw political party pakhat chauh awm phalna (communist) sorkarah emaw chuan eptu party din phal a ni lova. Mipui thlan lalte rorelna ram (Democracy)-ah chuan eptu party hi an awm a, India ram ang party tam tak awm theihna (multi-party system)-ah a ni emaw party 2 emaw 3 emaw chauh awmna ramah pawh ni se eptu party hi an awm ngei ngei thin. An awm chhan hi Democracy ramah chuan sawi ngailo khawpa chiang a ni a, eptu party awm lohna chu Democracy rama ngaih theih a ni lovang.

Eptu party hi an pawimawh em em a, an that leh nep a zirin mipui an thawvengin an nuamsa ti ila kan sawi sual hauh lovang. Political Science zirmite chuan hetiang hian eptute pawimawhna leh an hna/ mawhphurhna chu an sawi thin - “The Opposition’s main role is to question the government of the day and hold them accountable to the public.” Tu pawh mai hian sorkarna an han chelh a, thuneihna an han chan tawh hi chuan an rawngbawl sak mipuite hmakhua atana tha lemlo han tiha lal han hrawt deuh hi an lo ching mai zel a, hei hi thuneihna ruih chilhin a hrin a ni a, mihring zia-a bet ve a ni awm e. Chutianga rorellai party an awm a mipui tana thalo leh mipui mimir tana phurrit lutuk tur thil an tih emaw mipui tawrhna an ngaihthaha an tihtur an tih loh emaw-in eptu party chu an pen chhuak tur a ni a; sorkarin mipui tana thil tha an tih chuan an thlawp tur a ni thung.

Eptu party tihtur leh mawhphurhna lian ber chu mipuite tana din leh mipui hmakhua ngaihtuaha a tul a nih chuan a suala sual chhuah a ni. Mipui tawrhna leh harsatna thlen thei tura sorkar dinglai-in thil a tih chuan na takin an dodal tur a ni. Parliament emaw State Assembly chhungah emaw pawh mipui harsatna leh tawrhnate an auchhuahpui ang a, mipui hmakhaw ngaihtuahin an ka an ang tur a ni. Chutianga an tihtur leh mawhphurhna an hlen chhuah ngat chuan sorkar dinglai-in a duh duhin mipui a ching pharin a rap hrual ngam ngai lovang - vote hmanga paih mai theih reng an ni tih an hre ve reng si a.

Britain Prime Minister ni thin Benjamin Disraeli khan, “No government can long be secure without a formidable opposition” tih a sawi kha kan hre awm e. British Parliament hi khawvel Parliament zawng zawng hringtu a ni a, an kalphung khu khawvel entawn a ni - a bikin Parliament-a member ngah ber party-in sorkarna an chelhna ram (Parliamentary Democracy)-ah phei chuan. Anni ramah chuan eptu party apiang khuan sorkar a tlak rual ruala thlan tlin an niha sorkarna siam mai thei turin sorkar ruangam ang ‘Shadow Cabinet’ an tih mai chu an nei zel a. Eptu hruaitu pawh Prime Minister la ni mai thei reng a nih avangin sorkarin a chei ‘official’ hle mai. Ram mipui lehkhathiam leh thil hria an tamna leh mawhphurhna hria eptu party awmna ram changkangah chuan sorkar a inthlahdah ngam lova, mipui tana thalo zawngin ro an rel ngam hek lo.

A tawi zawngin sawi ta ila, eptu party harhvang leh chak tak, an tihtur leh mawhphurhna hria awmna ramah chuan mipui an thawveng a, sorkar dinglai-in an duh duhin mipui an rapbet ngam ngailo. Eptu party chaklo leh engmah titheilo awmna ramah erawh chuan mipuite chu sorkarin a tiduhdahin an harsatna a ngaihthah sak satliah mai pawh a ni lova, mipuite chu beram leh ran rual mawl tak ang maiin duh duha khalh khawm an ni thin a. A dik leh diklo pawh sawi ngamlo leh hre ngam tawh lova, sorkarna leh thuneihna chelhtute’n an khalhna lama thu-awih taka kal mai mai, an sawi apiang lo um-e mai mai an ni tawh thin a, Chutiang hunah chuan Democracy-in awmzia a nei thei tawh ngai lo.

Tuna Mizoram dinhmun en hian sorkarin mipui hmakhua a ngaihsak tawkloh avanga mipui mimir tawrhna a thleng mek a. He’ngah hian sorkar kan dem rualin eptu party-te hi an fihlim thei bik hauh lovang. Sorkarin a tihtur a tih loh emaw, a tihloh tur a tih-ah hian na taka epa sawiseltu, a taka tha thawhtu eptu chak kan neilo a ni. Hei hi a chhan ber nia lang chu kan eptu party lian ber hi an sorkar laia mipui mit tlunglo tak ve thin an nih vang a ni mai thei. Assembly House chhunga eptu MLA-te’n sorkar thiltih dikloh an han auchhuahpui ve tum pawha rorellai member-te’n “In hunlai phei kha chuan” emaw “In hunlai pawhin” an tih apianga an kha a chih zel chuan a buaithlak ve khawp ang. Chubakah Britain ram angin eptu-in ‘shadow cabinet’ an nei ve lem lova, nei angah pawh ngai ila Chief Minister tura en bel theih eptu party hruaitu lute hi MLA tak ngialah pawh tlinglo an nih tlat avangin a boruak a dang deuh a ni.

Tunhnai-ah hian Mizoramah mipui-in harsatna tam tak kan tawk a. A vai phei chuan kan sawi seng lovang. Kawngchhe lutuk avanga kan dinhmun chhiat leh hrehawmzia chu kan hre vek. Khawtinah kawng siamtha-in mipui vantlang an hnatlang sup sup a, khaw tam tak, tlangdung tam takah lirthei kal hleih theih a nih loh avangin mihring leh bungraw phur lirthei tam tak an kal duh/ngam tawh lohva. Hmun thenkhatah phei chuan mipui nitin mamawh (buhfai chenin) phurh thlen hleih theih a ni tawh lo. Chuvang chuan mipui thinrimin kawngpui an dang chat hial tawh a nih hi. Chubakah nitin mamawh eirawngbawlna Gas kan harsa em em a, eptu lam hian Mizoram chhunga Gas Bottling Plant tlawh bak an la thawk tlem hle - Mipui thlavang hauhva chet nat a hun tawh nen.

Kan eptu party liante hian mipui harsatna hi an bitum pha meuh lo niin a lang a. Rorellai party leh sorkar hotute chal hnawihsen te, coconut sawhkeh te, khawvel ram tin leh India ram state tin deuhthaw-a an zawrh zu dawr hawn vel hi an buaipui leh an chai tawk niin a lang. Hetiang sakhaw thil leh mimal nun (religious & moral issues) buaipuilo hian mipui harsatna tak tak, an fairel-bel, an tapchhak thleng pha hi buaipui a hun tawh hle mai. Sorkar thiltih felloh avang maia sorkarna chang mai thei tura inngaihna hi thil atthlak tak a ni a, eptu party-in an hriat tur pawimawh tak chu sorkarna chelh mek party aia mipui-in an huat/ duhloh zawk avanga eptu lama awm ta an ni tih hi a ni. Chuvangin ngaihtha a thut thluan chi a ni lova, mipui rinna nei let leh tura rim taka an thawh a ngai a ni.

Sorkarin a tihtur a tih loh vang emaw a tihloh tur a tih vang emaw a mipui tawrhna a thlen hian mipui chuan an thlavang hauh turin eptu party an enin an beisei thin. Mahse, eptu party-in chu mawhphurhna chu an lak loh chuan mipui chuan an tuar a, eptu party lakah an rilru a thlep thin. Rorellai nin em avanga party lian han bawha thlan tlin ve mai hi chu awm thei bawk mahse, democracy-ah chuan ram rorelna an kuta awma mipui rawngbawl mawhphurhna an kuta dah ngam turin eptu party te hian an thawhrim a ngai nasa hle a. Sorkar dinglai chu zawhna an zawt anga, sorkar chu a thiltih apiangah mipui lakah mawh a phur tih a hriattir tur a ni. Eptu party chuan thil diklo awm chu a chhan chhui chhuakin thling baw hawkin mipui an hrilh thuchhuah tluangtlam emaw, kawngzawh leh bandh lam a ni ber lo, thil fello an hai chhuak anga chu chu mipui an hrilh tur a ni zawk. Kawng chhiat chhan hi sum awm loh vang nge eirukna hrin hnathawh chhiat vang tih tal pawh eptu party-te hian mipui min la hrilh lo.