CHAWHMEH ZUAR

Aizawl Municipal Corporation (AMC) thuneitute leh a hma a Assembly Secretariat/House bula kawng chho bakah a kawmthlang kawngkama inzuarte innawr reng mai hi a ninawm ta khawp mai a. Mizorama pawi ber fo chu dan rorelna (rule of law) a dingchang thei lo leh a chhan pawh a kengkawhtu tur te’n vote hloh an hlauh avanga dan an kengkawh ngam ṭhin lo a hi a ni fo a. Thil zahthlâk tawpkhawk a ni.

Thil dang sawi hma-in (June ni 21/Inrinni) a thil thleng leh a hma lamah pawh lo thleng tawh bâkah tun Inrinni hnuhnûng bera thilthleng kha i chhui let leh teh ang u. Treasury square aṭanga kawng hnuai lama kal thlakna kawng, Assembly secretariat/House bul mai a thil zuarte leh a thlang kawngkama chawhmeh zuar ṭhinte’n a thlang lawka AMC-in an inzawrhna tur in a sak saka thil zuar duh lova kawngpui an dan avang khân namen lovin lirthei a inhnawhtâwt phah a. Dam lohna thil damdawi-in pan tur tam tak a huna thlen theih loh phah hial pawh an awm a ni.

He ti’anga mahni hamṭhatna tur kar avanga mi tam tak harsatna siam leh rik ngawt ṭhin hi thil ṭha lo a ni satliah mai lova, thil dik lo tak a ni. Mipui nunphung pangngai (public order) a awm theih na’n Police kan nei a, kan sorkar hian a ṭulna-ah a hmang ngam lawi si lo em ni tih palh awl tak a ni ta. A hman hmanin kawngpui a lirthei kal hlei thei lova an siam fo a nih hian sorkar hian a mawhphurhna a hlen lo tih bâkin sawi dan tur a awm lo. Vote hmuh loh hlauh vanga Police kut phuar hi a reh thei dawn lo a ang ta khawp mai.

Kan ramah hian thil mak tak tak a awm a. Rs 300/- man bawr vel kan ar dahna kan hung that em em lai-in cheng nuai tel man kan lirthei chu local council/village council hotute hnena dâwta lirthei dahna nei anga inziahtirin a taka nei si lovin kawngkamah kan hung leh lawi a. Eitur ni hauh lo thawmhnaw leh pheikhawk thlenga vaivut nawi leh bawlhhlawh luh theih lohna darthlalang bawm chhunga daha kan zawrh lai-in kan eitur ngei ngei sa, thlai leh thei chu boruak chhe tinreng lêng vaivut bawm turin kawngkamah kan zuar lawi chu a nih hi.

Hetianga titu tam ber hi mahni thlai thar zuar ni lovin mi thlaithar khârchhawngtute an ni. Thlai/thei khârchhawngtu tam ber hian chapo takin an retheihna (?) an chhuang tih a takin kan hmu fo mai a, an rethei hauh lo. Kum 2021 khan Covid hri len vang laia buai nasa bera kan ngaih Mat lui phai a thlai chingttute a hmuin ngeiah kan han tlawh a. An zîkhlúm leh bawkbawn tharte kha tlawm lutuk mai-in kharchhawngho khan an han leisak a, to lutukin Aizawl lamah an hralh leh tih chiang takin kan han hmuchhuak a ni.

Hah taka a sur a sa hnuai, khaw lum lutuk tak mai kara hah tak mai a thawktute khan an thawh rah kha a nih tur ang an seng lova, an thawh hah mil sum an hmuchhuak hek lo. An khawngaihthlâk tak zet a ni. Man man deuhin hralh thei se la chuan an thawhrimna khan lukhawng a nei ve tur a nih lai-in an thlaithar chhe/ṭawih mai thei tih hriatsak rán a, man tlawm uchuak lutuk mai khân kharchhawngho khan an han leisak a. An hralh loh chuan a chhe tho tho dawn tih an hriat avángin rilru na takin khârchhawngho lei tumna man kha an pawm lo thei si lo.

Chutiang a nih lai chuan an thlaitharin Aizawl a thlen chuan hri leng avanga eitur tlachham lek lek tawh mipui mimir hnênah he’ng khârchhawngho hian to uchuak tak mai-in an chhiar leh ta a. Mipui ṭâm titih tawh khân an lei lo thei si lova, harsa taka an thawhchhuah pawisa kha an sêng ṭawk ṭawk mai a ni. Hemi kâra hlawkna namên lo têltu chu khârchhawngho an ni a. Kuthnathawktu, rim taka thlai tharchhuak tura bei a thawktute leh an thawh chhan mipuite kha an kâra thawk palaite hian an an help tam duh luat vangin an chanvo an rahbehsak (exploit) nasa êm êm a ni.

Kha tih lai khan Horticulture department hotute khan ‘vegetable supply chain’ ti a hming vuahin thlai leh thei tharchhuaktu kuthnathawkte’n man man zawka an tharchhuahte an hralh theihna atân leh an tharchhuah lo eitute’n man to uchuak lova an lo lei theih dan tur ruahmanna an siam a. Chu bakah chhum-lo-chat-lova mipui hnena Mizopa thar ngei a thlen reng theih dan tur an ruahman tel a. Kha tih hun lai a, harsatna siamtu lian berte chu khârchhawngho an ni char char a ni tih horticulture department hotute pawhin an sawi a, Aizawla an hralhna rate tur an bituksak pawhin a sawt miah lo a ni awm e.

Mahni thlai thar, a bikin thingtlang lama lo leh leipui neite, Aizawla rawn zuar hi an awm lo tawp chu a ni lova, an awm ve bawk ngei e. Mahse, Aizawl a chawhmeh zuar tam ber hi khârchhawng an ni a, hmeichhia an tam lawt lak bawk. Aizawl leh district hmunpui danga khawlai a thlai zuar ve kher lo, kuthnathawktute leh khârchhawng inkara tlazep a thluaka sum lûtho hi a huilût hnem ber an ni mai awm a sin. Kan ve hre kilh kelh thei kher si lova. Hriat phâk chinah erawh chuan kuthnathawktute hnen aṭanga lirthei kenga leitu, chumi lo kharchhawng lehtu leh khawpui kawngsir emaw sorkar siam bazaar zawrh tura lo khârchhawng lehtu an awm aw. Khârchhawngtu chhawng thum an awm a tih theih awm e.

Kuthnathawktute leh mipui inkârah hian an inkâra rapbettu (exploiter) awm hauh túr chuan thiltih felfai a harsa tawh mai thei e. A chhan chu kum tam tak kalphung dik lo leh chhe tak kan lo kalpui miau tawh avang a ni. He kalphung siam dika her rem hna hi thil namen lo a ni a, sorkarin a tih ngawt theih pawh a ni lo hial mai thei. Rawtnate han siam ve ta ila. Kan ramah hian kuthnathawktu intelkhawm (farmers’ society) chak leh lian tham tak hi kan mamawh tawh ngawih ngawih a. An chanvo an humhalh a ngai a, chutianga pawl lian tham an din chuan mipui mimir tan pawh a hlawkin lukhawng a nei ngei ang.

Kuthnathawktu tak takte an zalenna leh an lîmík theih vena túr ngaihtuah hi kan thupui ber túr a nih rualin a taka mipui mimir, a bîk takin khawpui a chéng a hlawm liana thlai thar ve thei lote’n man tlawm zawka Mizoram thar ngei an lei theih dán tur hi ngaihtuah a ngai a ni. Chumi rual chuan damdawi ilo hmanga siam leiṭha pawlh tam luat avánga mihring ei atana him tawk lova ngaih phairam thar ai chuan kan Mizo thar ngei hi ngaihhlut nachâng kan hriat a ṭúl a. Chumi atân chuan ngaihtuahna pawh kan sén ngei ngei a ngai tawh.

Chumi atána pawimawh hmasa ber chu kuthnathawktute leh an thawhchhuah/tharchhuah leitute inkâra thawk palai ‘khârchhawng’ kan tih mai thuahthîp hi sawi ṭhiah a ngai a ni. Kuthnathawktute leh an thawhchhuah leitute inkâra thawk palai ‘khârchhawng’ chhawng hnih/chhawng thumte thiltih dan hi thunun a khuahkhirh a ngai a. Chumi atâna pawimawh hmasa ber chu kuthnathawktute intelkhawmna lian tham din hi a ni. A tawpa an thlaithar lo leitu (consumer)-te thlavâng hauhtu chu awm mah se, a takin hemi kawngah hian rinrawla hman theih an ni lo.

Aizawl khawpui hi a tawt hle tawh a, kan kawngpui phei chu lirthei a tamin a tawt êm êm tih kan hre vek. Ruah a surin a diak a, khua a ṭhatin vaivut nén kan inchiahpiah bawk a, a khu hle tih pawh kan hria. He ti chunga kan eitur ngei ngei kawngpui kama zawrh lei a la ngai reng mai hi a manganthlak ngawt mai. Kawngkama sa an sat pawh hi hnam dangte tan hmuh nuam a nih loh bâkah tho bawm luai luai mai ei lo thei lovin kana wm a, zia lo tak a ni.

A hma lama kan sawi tawh angin chirh, vaivut leh tenawm tak tak pawh rahna atâna kan hman tur pheikhawk zawrhna ang tala thianghlimah hian zuar tawh ila a duhawm takzet. Tuna kan chawhmeh leh eitúr dang kan zawrh dan hian kan changkan dan chin a entirin a lantir chiang khawp mai a. Changkang túr chuan thu-awihte, thianghlimna kawnga hmasawnte, faina lama ke kan pên te hi a ṭul ta takzet a ni.

Hlawkna kan duh vek tih chu hai rual a ni lo. Chuti chung chuan kuthnathawktute leh mipui inkara thawk palai kharchhawngte pawh hian hlêp tam lutuk bik tum lova, kuthnathawktute leh mipui harsatna hrethiam chungin an eizawnna hi kalpui se la a duhawm hle a. Chuti anga an tih duh dawn loh chuan na taka sorkar a inrawlh a tul ngei ngei dawn – mipui thlavâng hauh turin.