Guest writer
HC Vanlalruata
INVEN LAWK
Vawiinah hian thil 2 kan sawi ang a, pakhat-naah chuan Gas chung-chang bawk a ni ang.
Eirawngbawlna Gas kan hmuh tlem avanga Mizoram mipuite’n harsatna namenlo tawk a, a thla 4, thla 5 harsatna-in min nuai hnu-ah sorkar mutthlu chu Central YMA te’n kaiharhin IOC mai pawh nilo Union Petroleum Ministry te dawrin harsatna pawh kiang mai thei tur awm angin mipui min thlamuan tan a. “Sorkarin Gas phur tur truck chuti zat a hmu tawh” tihte chanchinbu lamah kan hmu a, mahse, an la hmu tlemin thlamuan viau ngaihna a la awm lem lo. Tlem erawh chuan thla hmasa lamte ai chuan kan zia-awm tan deuh tih chu hai rual a ni lo.
Hetiang a nih mek lai hian India ram pum huap Gas Distributor insuihkhawm pawl - Federation of LPG Distributors of India - chuan tun thla leh December thla chho hian nawrh an huaihawt dawn a. An tan mek tawh nghe nghe a. Chuvangin harsa sa kan nih hria-in harsatna nasa leh zuala kan luh lohna turin sorkar hi a inbuatsaih a, a inpuahchah a, mipui harsatna thleng thei laka a inven lawk a tul hle a ni. Chutilo chu mipui hian thla engemawzat kan tawrh hnu-ah harsatna rapthlak leh zual kan tawk hlauh dah ang e.
Federation of LPG Distributors of India in nawrh a huaihawt mek hi Mizorama Gas Distributor te pawhin an zawm ve dawn tih an sawi a. November ni 5 khan badge dum belin lehkhate an lo tar tawh a. Naktuk hian Bottling Plant atanga Gas lakchhuahna tur indent lak chhuah loh nilen an tum a. Ni 22 khian chawhnu lamah an Show room an khar anga, ni 29-ah nilengin an khar leh ang a. An tum zel dan chuan December ni 1 khian ni khat ram pum huap nawrh huaihawt a ni ang a, December ni 15 atangin tiamchin awm lovin an nuar ang.
Gas Distributor-te thil phut langsar zual chu thil dang zingah Gas Cylinder chhinna khawih chingpen theih loh siamte, lang tlang taka gas sem chhuah te a ni a, an hlep zat tihpunte pawh a tel bawk. An thil phut chungchanga sorkar nena inbe rema an nawrh hi an thulh dawn a nih loh chuan Mizoram sorkar tan lo inbuatsaih lawk nasat a ngai hle a. Muanchan a hun tawhlo. Hun dang anga sorkar hi a vuaicha leh a nih ngat chuan harsatna kan tawh mek atang hian harsatna nasa leh zualah kan lut ngei ngei dawn a ni.
A hun taka thiltih leh a hmun taka thiltih hian harsatna awm thei tam tak chu min pumpelh tir thin a. Ngaihthah vangte, chet muan vangte leh zeiloh vang hrim hrima mipui tawrhna thleng thin hi a ninawm zo zai tawh lutuk a. A hun taka che thin leh mipui harsatna sukiang tura tha thawh thin sorkar hi kan mamawh tak zet tawh a ni.
A pahnihna-ah chuan cheng zanga leh sangkhat tlang tih thih (demonetisation) chungchang hi a ni. Hetiang thil hi India rama a thlen vawi khatna a ni tih kan hre vek a. Inbuatsaih lawk ngaihna awm lovin pawisa hi tih thih a ni a. Inbuatsaih lawkna hun pek ni sela chuan sorkar laipui in a tih chhan hi awmze nei lovah a chhuak dawn a. Chuvangin thang-awk ang thuta thiltih ngai a ni a, ram pum min barakhaih a nih kha.
Pawisa note an tih thih chhan sorkar laipui-in a sawi hi dik turah ngai i la. India ramah hian eirukna a nasa tih kan hre vek a, chutianga eirukna hmanga hmuh sumte chu tam tham tak chheprelh reng a ni a. Income Tax chawina hmun (Mizoram leh tribal awmna state tlemte tih lohvah chuan an chawi vek a ni)-ah chuan an pawisa thawhchhuah leh neih apiang hi sorkarin a hriat vek zel avang leh Income Tax chawi theihna china tam a nih chuan chawi zel ngai a nih avangin eiruk hmangte tan chuan Bank-ah emaw dah lova a pawisa fai-a chhehrelh a ngai a. Ram emaw Car emaw engpawh an leiin Income Tax a inrawlh zel si a, chheprelh loh chu kawng dang a awm lo.
Hei bakah hian India ram chhung nilo ram pawn, Swiss Bank leh ramdanga sum chheprelh hi an tam hle bawk a. Hetiang hi ‘Black Money’ an ti mai a. Chhiah chawi lohna leh a zat hriat theih loh (unaccunted money) te chu helho tanpuina’n te, ralthuam leina’n te leh ruihhlo hmanga sumdawnna’n te hman a ni thin a. Hei hian ram pum sum leh pai dinhmunah nghawng chhe tak a nei thin a. Chumi rualin pawisa lem (counterfeit currency/ fake notes) hi ram tihchhiat theihna a nih avangin India hmelmate leh misual hrim hrimte’n an siama an thehdarh bawk avangin hetiang hian sorkar hi a che ta a ni.
Sorkar laipui ngaihtuahna ang hi a dik a nih chuan hun reilote chhungin sum chheprelh hmang mi langsar leh milian hausa pui pui te rek chhuakin an pawisa chheprelh tam tham tak hmuh leh theih beisei i la. Chutianga thlen chuan India ram tan chuan hlawkna nasa tak a lo thleng ang a, diklo leh hlemhle taka sum thawh chhuahte chu he thil hian a kang thianghlim thei ang.
Hetihlai hian Income Tax chawi ve lohna Mizoram te angah chuan he thil hian nghawng a nei thuk ve vaklo mai thei. Cheng vaibelchhe tel eiru pawhin In ropui tak tak an sa a, ram zau leh tha tak tak an duh duhin an lei mai a. Hrem chu sawiloh man pawh an ni ngailo. Ram leh in leh lo an lei pawhin tute hmingin emaw an dah mai a sorkar hnathawkin an tih ngei ngei tur an thil neih sorkara an report-na ‘Property Return’ pawh thehlut lo an tam a. Thehlut tan pawh bihrukna a tam lutuk. Chuvangin, pawisa lem tam vaklo Police-te’n an man ve thin ang bak chu Mizoramah chuan pawisa tih thih hian nghawng ropui tak a neiin a rinawm loh.
Eiru tenau tih loh a lian tham man chhuaha hrem ve theih miah lohna Mizoramah hian Income Tax kan chawiloh vanga talpit hi a awlsam bik niin an sawi a. Chuti a nih chuan a bik takin dan siam a ngai a ni mai thei. Chutih rual chuan an hlawh leh thawhchhuah phulo lutuka in leh lo nei thaa khawsa liante hi mipuiin kan la en liam mai mai chhung chuan kan ramah eirukna hi a ngampa reng ang a. A chhuitute’n an enliam reng a nih phei chuan a nasa tual tual ang. Kohhranin thawhlawm duh avanga kan chawisan a, khawtlang tana inhlawhna ilo an siam theih avanga khawtlang mi pawimawh an nih zui zel phei chuan kan ramah hian eiruk do hi awmze neilo tawp a ni chho zel dawn a ni.