Guest writer
HC Vanlalruata
CHIAHPUAM/KHEHPUAM
Chanchinbumi ve ta chuan ‘Chiahpuam’ an tih kha kan hre ve a, sum peipun chungchanga mi tam tak bumna (financial fraud) a ni a. A pung tam tak tiama mi tam tak a pung úma pawisa khawltir tuma beihna hi vai chuan ‘ponzi scheme’ tiin an sawi mai a. Chiahpuam a kha Aizawl nu pakhat, lehkhathiama sawi túr pawh ni hauh si lo khân pawisa peipunna hlâwk tak tawktarh khân mi tam tak a bum tih kan la hre mai thei e.
A bum zîngah khân mi thiam tak taka ngaih, sikul hriat hlawh taka hotu berte bâkah pawisa inthápna lama inhnamhnawih hauh lo túra ngaih kohhran upate pawh an tel ve ngei tih a taka hretu ka ni ve pek a. Pathian thu zir chhuak kan pastor-te an tel ve em tih finfiahna ka nei lo na a, Shillong khawpui a lehkha kan zir ve lai a pawisa khelhna chi khata chiang taka ngaih tur ‘Tir’ kan tih mai-ah pawh kan Mizo pastor-te’n pawisa an tháp ṭhin kha erawh chu min hriat chhuahtir a. Mizovin ‘Tir mang’ (mumanga thil hmuh a zira number rin dik theihna nei) kha Shillong khawpui a khawsa Mizo kohhran rawngbawltu zîngah khan an kat nuk a ni.
He-tiang thila Mizote, kohhran rawngbawltu thlenga, kan intahluh ṭhin chhan hi chu a chiang reng mai. Zêp rual lohvin Mizo tam tak hian thawhrimna leh teirei peih vang ni hauh lova zan khat thil thu a hausak thut kan châk váng a ni ber a. Hnam dang pawh an bang bîk hauh lo na a, Mizote hian kan uar bîkin Pathian aia sum pathian zawk hi kan ngah deuh em ni aw tiin ngaihtuah a awl. A chhan chu engkima Pathiana innghat tura min zirtirtu ngeite’n khawvel sum hi an ûm piahlamah hausak thut hi an lo châk ve hle tih ngaihdán hi an khawsazia-ah hian a lang ve bawk a ni.
Hei tak mai hi kan ram kal sualna bul ni a ka hriat vé zînga pakhat chu a ni. Kohhrana kan berámpute hian “Lalpa sum ka ngainêp a, rangkachak tangka nen…” tih hla hmangin kan naupan têt aṭangin an berámte min zirtîr ṭhin. He-tianga Pathian thu a min zirtîrtute hian khawvel thil, a bîkin sum leh pai thlahlel lutuk lo túr leh kan mamawh chu A hnena kan thlen chuan Pathianin min pe zêl mai dawn tih kha min zirtîr dán a ni bawk a. Mahse, chu chu anmahni ngei hian an ring tawk hauh lo tih hi kan puitlin ve hnu hian kan hre chhuak.
A tak nge chu kan hre lo na a, an sawi fo pakhat, thinlunga riak reng a awm. Sapramah lír a nghîng a, biak-ina inkhawmte an tlánchhuah lai-in zu ngawl vei pakhat chuan inhumhim na’n biak-in chhûng a bel an ti. Pakhat lehah chuan Kristian biak-in bula zu zawrhna dawr chu chu biak-ina lawite chuan hnawk an tih êm avangin a chhiat theih na’n an ṭawngtai a. Chu zu dawr chu a káng ta hlauh mai a. Zu dawr neitu chuan court-ah a khing ta a, a zu dawr bul biak-ina lawi kohhran mite ṭawngṭai vanga a dawr chu kangah a puh a.
Kohhran mite ṭawngṭaina avanga a dawr chu káng ta-ah a ring nghet hmiah mai a, a dawr bula biak-in nei kohhran chu court-ah a khing ta hial a. Kohhran hruaitute erawh chuan an ṭawngṭai vánga chu zu dawr chu káng ta a nih lohzia court-ah an sawi nasa a ni, an ti. Dán rorêltu (judge) pawhin he thubuai chungchânga thutlukna a siamna-ah, "It's difficult to decide the case because here we have a bar owner who believes in the power of prayer and an entire church that doesn't believe in it," a ti ngawt mai ni-in an sawi. (He thubuai a thuremtu (judge) chu a lu a hai hle a. “A chhan chu ṭawngṭai thiltihtheihzia ringtu zu zuar kan nei a, chumi ring ve hauh lotu chu kohhran mite an lo ni lawi a,” a ti a ni.
Hei hi thawnthu (fiction) a ni mai thei a, mahse, thil awm thei hauh lo chu a ni lo. He ti’anga kan sawi kual duah chhan hi eng dang váng a ni lo, kan ram hruaitu leh hruai tura inpéte kan sorkar thuneitu officer liante bâkah kan kohhran hruaitute leh khawtlânga mi langsár thlenga chiahpuam leh khehpuam a an inhmanna chhan chu duhámna (Bible-in milem biakna ti a a sawi) leh tangka sum ngainatna váng chiah chiah a ni. Chhan dang a awm lova, chhuanlam túr dap pawh a ngai lo. Thu dik tak a ni.
A kumin a tlin tawh loh avánga State Bank of India hna aṭanga cháwl tawh ka ṭhiannu min hrilh chu râpthlâk tak tak a awm nual. Engineer pakhat bank account ngah satliah ni lo, a bank account hrang hranga cheng nuai 30, 50 leh a aia tam dah zel zul maite kha a hre pek a. A sawi hun lai sum hlut dánah kha’n hausa tawntaw a ni. Anniho aváng khân kan kawngpui a ṭha thei lova, mipui-in electric êng leh tui kan hmu ṭha thei lo a nih rinnahi a nghet tlat a. Ka hnial ngam hauh lo. Chu chauh ni lovin kohhran rawngbawltu a hriat chian tak, bank a a sum pûk rúl ṭha duh hauh lo thlengin a hre mauh mai.
Chiahpuam kan tih mai Mizo zînga a tlâk nat êm êm chhan leh mi zahawm tak takte leh kohhran leh khawtlânga inhmang tak takte pawh an inhnamhnawih chhan chu a hma lama kan sawi angin duhám leh tangka sum ngainat vang liau liau a ni a. Duhâm leh tangka sum ngaina uchuak an nih loh chuan an thawhchhuah ang ang him taka a pung awma lo kawlsaktu hi Mizoramah ngawt pawh bank pangngai kan ngah lutuk. Zan khat thilthu a hausak thut (getting rich overnight) duh, mahni thawhchhuah khamkhawp lo, duhám luat avánga pawisak nei lo hi kan pung tual tual tih hi zêp rual a ni ta lo.
Hei ai maha pawi chu ‘Khehpuam’ kan tih mai hi a ni. Ruihhlo hlauhawm tak ‘methamphetamine’ leh ‘crystal meth’ siamna hmanrua ‘pseudo-ephedrine’, India rama damdawi siamtute’n dán ang taka an siam kha ruihhlo siamna hmanrua a ni tih hre reng chungin Burma/Myanmar lamah an han tawlh chho ta tak tak mai a ni a. A hlawk lah a hlawk na rawh e. Chiahpuam kan sawi ai mahin he ‘Khehpuam’ hmang ṭangkai a hausak phahte hian hnam pawi an khawih nasa. Ruihhlo siamtu tluk an nih piahlamah an hausa chak lutuk a ngawt pawh hi hnam tak a ṭha lo.
Aizawl khawpui-ah ngei pawh khehpuam vanga hausa uchuakte hi mi tam takin kan hre ru reng na a, a tam ber erawh chu kan phun sep sep ngam chauh tawh. An hausak uchuak êm avángin kan sawisel ngam lo chauh ni lovin tam tak chuan a tlawnin kan tlawn zâwk. Ruihhlo (heroin, methamphetamine leh crystal meth) hmanga sum siamte chu Aizawl vêng pakhata YMA hruaitute’n an dem ngam lo satliah lova, mipui thinur a sosán hnu-ah pawh kohhran rawngbawltute’n lénchilhin an chenna inah thlamuanna thuchah sawi-in ṭawngṭaina hun an hmang a ni lo’m ni kha?
Sum duh luat leh atchilhna hian kan ram leh hnam hi min va nghaisa nasa-in, mipui tawrhna hi a thlen nasa tawhin a va thlen rei tawh tak êm! Kum 1972 leh 1986 inkar chhung khan sorkar laipui zêm zenin ministry of home affairs (MHA) sumbâwm kan ṭawmpui a. Kum 1987-a state puitling kan nih hnu-ah pawh central sorkarin sum tam tham takin khêl lovin min vûr chho kumtin reng a. Chuti chung chuan kan kawngpui a chhe êm êm reng a, kawlphetha kan la intodelh loh chu sawi loh kan thim zing êm êm a, tui hnianghnár kan la hmu thei hek lo. Kan engineer-te in leh lo ṭhatzia leh an hausakzia erawh chu kan hmu thei vek thung.
Ram hmasawnna tak tak kan hlamchhiah chhan bul ber chu thluaka chiahpuam leh khehpuam lut tlatte váng a ni. “Nitin kan eikhawpin chaw min pe ang che,” ti a ṭawngṭai zur zutte hian mahni hlawh leh eitur khamkhawp duhtawk lova an thluaka duhámna leh tangka ngainatna lûtte avangin he ram hian a chhiatpui-in a tuar nasa tawh hle mai. Hmasawnna mai a ni lo, Mizoram, a bîkin Aizawl khawpui a thil engkim man a to chhante hi hetiang thil vang a ni a. Thawhrimna leh teirei peihna váng ni lo, hlawh tam váng pawh ni lova hausak thut tum ngar ngarte hi ram leh hnam hmelma, kawng hrang hranga mipui rawktute an ni.
Sawi nawn leh ang – kan ram leh hnam hmelma, kan mimal leh khawtlang nunphung tichhia a hmasawnna ṭhan tiṭhutu bul ber chu duhámna leh tangka sum ngainatna, hausak thut tum luat avánga chiahpuam leh khehpuam ûm pawisak lohna thlentu hi a ni. Hei hi tibo túra kan rilru lam siamṭhat (moral reformation) bâkah dikna laltiang lek a hrem phu chu hrem a hun takzet tawh. Chumi kan tih loh chuan kan hnam hi a sawp nasa dawn lutuk.