SORKAR LEH MIPUI

Hman deuh tawh, Zoram Medical College & Hospital (ZMC&H) chu sawi loh, ZMC pawh a nih hma, Mizoram Institute of Medical Education & Research (MIMER) a nih la khan Falkawn khua a he kan medical college neih chhun a damlo awm ka va kan ve tawh a. Kha tih lai khan inchung dâp tak meuh meuhin ni-tha (solar power) hman theihna túrin ni-tha dawn thléng (solar panel) kha a lo awm a. Kei a dilchhút khan kawlphetha megawatt engzât nge a siam chhuah theih tihte kha hnathawk ṭhenkhat kha ka zawt a, tuma’n min chhang thei lo.

Min chhán theih loh chhan kha kawlphetha lam chungchâng an hriat loh hrim hrim váng aimahin khati khawpa tam solar panel an chap kha an lo hmang ṭangkai rêng rêng lo hi a lo ni áwm a. A senso tam túrzia leh hman ṭangkai loh atâna a pamhmaizia ka ngaihtuah khân rilru a zing mup mup thei. He ramah hian chhawr ṭangkai zui hauh si loh sum tam tham tak tak sengso a siam a, hluihlawn zui hi kan va ngah tak.

Hei mai hi a la ni lo cheu. Kum 2023 December thla a ZPM a rawn sorkar tirha an sawi kha kan la hre reng awm e. MINECO ti a kan vuah tak, Secretariat inchung a ‘solar rooftop’ hi hman ṭangkai hauh lohvin a awm a, power & electricity department-in hman ṭangkai a nih theih na’n hma la nghâl se an ti a. An la hmang ṭangkai ta chuang lo nge ni tun thleng hian a thawm engmah kan hre zui ta lo chu a ni a. Mipui hmasawnna tura thawktu leh chumi atâna sum zawng zawng kawla a hman kawngah pawh thuneihna pumhmawmtu sorkar ber hi kan hmasawn theih lohna kaikuang chu a ni tih kan sawi mai aṭang pawh hian a chiang awm a sin.

Sapho hian "practice what you preach" an ti ṭhin a, chu chu midang ti tura an zirtir ang kha anmahni khân an zawmin an ti ngei tur a ni, tihna a ni ber áwm e. Kan naupan’ lai a Pathian thuhriltu, mi thil rúk hrât tak, biak-in maichám aṭanga rúkrûk ṭhat lohzia sawi chiam chanchin an sawi ṭhin kha kan sorkar hi a ang ngawt mai. Mizoram sorkar hian kum 1972 aṭanga UT kan nih lai leh kum 1987-a state puitling kan nih aṭang khan central sorkar aṭangin kumtinin budget leh a piah lamah sum tam tak a hmu ṭhin tih kan hre vek a. Mipui-in kan thawh chhuah ve a tam viau lo tih pawh kan hre awm e.

Hei tak hi sorkar thiltih ṭhenkhat huatthlala tak tak min ngaihtuahtîr ṭhintu a ni fo mai. Sorkar department pakhat chauh kan sawi phawt ang. Kan hriat angin nikum May thla tawpah khan Cyclone Remal an tih mai khan namen lovin Mizoram a nuai a, mipui pawhin kan tuar nasa hle a nih kha. Kha ta thilthleng langsár ber pakhat chu Aizawl khawpui chawmtu tui pump khawl kha tuilianin a chîm a, hun rei tak Aizawl khawpui a chéngte’n tui kan dawn theih loh phah a ni. Tuilianin a chîm phák loh túra khawl bun thiam lo chunga, hlawh tam tak piaha mipui sum eiru bawk mithiama anga chhawr ni si officer/engineer kan intodelh lutuk hi chu a manganthlâk a ni.

Kuminah lah chuan Tlawng lui tui a nut lutuk avangin ni tam tak tui an sem thei lova. Hei hi chu thu hran ni se la, tui renchem túra mipui min ngen ruala ruahtui khawl uar tura min ti kher khan min dek zak mai. Fur ruahtui khawl hi theih-pa-tawpa kan tih ve tho leh ngaih pawimawh a nih rualin min hrilhtute hi chu lam ngaihtuah lem lo an ni hi a ngei-awm lai chu a ni. He sorkar hian tun hma aṭang tawhin sorkar pisa leh thil danga hman tur cheng tam tak sengin a lo sa tawh ṭhin a. In lian pui puite pawh a sa a, ruahtui khawlna lama rilru sênga sak kan hmu tlem lutuk.

Aizawl aṭanga hla lo te, Lungleng khua-ah hian ruahtui khawl (rainwater harvest project) hi hmân aṭangin an lo kalpui tawh a, India ram hmun hrang hrang aṭangin zir chiang turin an rawn tlawh tawh ṭhin a, ṭha an tih thu an sawi zel an ti. Mahse, kan sorkar erawh chuan a taka zau zawka kalpui a tum ngai chuang lova, lui aṭanga tui pump chhoh hautak êm êm mai hi an tupui zawk a. Sum a tam avánga he lam tuipui zawk hi kan ang in ti ve em? In tin intodelh theihna, leimin titlem thei leh leilung lung ral tur venna atan pawh ruahtui khawl hi a ṭha. A dawn thléng kan neih len poh leh kan khâwl tam mai tih kan ram fúr ruahtui tamzia aṭang hian hai rual a ni lo.

Chu chu kan ram dinhmun a nih lai hian kan ram hruaitu leh department lam mithiamte hian kum 40 dawn chu ruahtui khâwl lam hi min sawipui-in min zirtîr tlem hle tih chu mipui mimir hi a hre chiangtu kan ni tlat. Chuti chung chuan mipui lam erawh chu kan harh chho tawh viau mai a, Burma rama chengte ang deuhin sorkarin a tihsak loh avangin mimalin an mamawh chu ngaih pawimawhna châng an hre ṭan viau tawh a, a lawmawm tak tak a ni. Mahse, hei hi sorkar hian thu mai ni lova a umzui ngei ngei a ngai. Mi harsa zawk tam takin ruahtui khawl duh mah se an thei ngawt lo. Tui lâkna leh sem chhuahna atâna kan senso ruahman aṭang hian tuizêm a mamawh zualte tuizêm pêk theihna tur ruahmanna lamte ngaihtuah a ngai tawh hle a ni.

Tui chauh a ni lo. Sorkarin Aizawl khawpui a lírthei tâwt lutuk a buaipui nasa hle a. Chumi tireh tur chuan eizawnna atâna lírthei hmangte mai ni lovin mimal lírthei neite pawh an intlánchhawktîr ta zêl mai a. Khawpui a lírthei tâwtna chhan ber pakhata an hriat, lirthei neitute’n a dah/húnna an neih loh vang ni a ngai-in lírthei lei thar túr rêng rêngin an khawtlang hruaitu (LC/VC) te’n lirthei dah/húnna an nei ngei a ni tih an ziahsak chauhvin an lírthei ziahluh (registration) phalsak an ni. Hei hi kan kalpui dán a lemzia kan hre vek mai a, sawi thui a ngai lo. Tún thlenga kawngpui dunga nilêng/zankhua a lirthei hûng hmuh tur a tamzia aṭang hian a chiang êm êm a ni.

Chuti chung chuan kan sorkar ber hian tun hma zawng zawng khan an department pisa an sak dawnin an pisa dawrtute chu sawi loh, an officer leh hnathawk dangte lirthei dahna tur tak ngial pawh a siam tel ngai lo hrim hrim a. Lirthei dahna an ruahman ṭanna hi kum 2000 chho vêl chauh kha a ni awm e. Aizawl khawpui dinhmun enin mangan tawpkhawkah lirthei hun/dahna hi sorkar hian a ngai pawimawh leh ta thut mai a. Kan kalphung hi chu sap ṭawng takin ‘management by planning/vision’ ni lovin ‘management by crisis’ a ni tih hi a lo lang leh ṭhin.

‘Sorkar’ kan tih mai leh sorkara mawhphurtute an zakthei lo tih êm êm chhan hi ka nei ṭeuh mai a. Pahnih/khat chauh phawrh rih teh ang. Lirthei hi a tam ber chuan bank aṭanga pung tam tak awma loan la-in kan lei a. Hausa tawntaw nih loh chuan neih-thing-lung-khawng tak meuh meuh a lei a ngai bawk. Kan lirthei lei kha dán anga ziahluh (register) dawn chuan pawisa tam tak sêngin kawngpui hman man (road tax), insurance leh a dang neuh neuh bakah ṭangkaina nei hauh lova ngaih high security registration plate (HSRP) man thlengin kan chawi a ngai a. Eizawnna atâna hmangte phei chuan ‘fitness certificate’ an tih mai kawngpui a kal tlâk a ni tih finfiahna atân leh thil dangah pawisa an chawi belh bawk a.

Chu mai pawh a la ni lo cheu. Kawngpui hman man kan chawi a hnu hmanah kawngpui sîra kan din zeuh man pawh kan la chawi cheu bawk. Chu tianga sorkarin sum min chawitîr awk awk lai chuan an kuta awm leh an enkawl kawngpuite chu chhiah leh a behbawm tam tak chawitu lírthei neitute lírthei tlanna atân a tlâkin a himin a ṭha tawk em tih lam erawh chu an ngaihtuah ve hauh lo thung. He ti vêl mai mai hian kan thên a nih hi. Kan lem tak zet. Chhiah chawitu chuan a chawi chhan angin kawngpui ṭha neih kha a chanvo a ni dawn lo’m ni?

Sawi thui zêl teh ang. Aizawl khawpui a chéngte hian in leh lo kan neih man chhiah (property tax) hi kumtin kan pe a. A pe tam leh tlêm kan awm. Chutih rual chuan kan in hi leimin emaw kangmei emaw (kan thiam loh vang ni hauh lovin) lo chhe ta vek se la, chhiah kan chawi dawngtu hian kan zangna min dawmsak an gem? Kan chhiah chawi hian lukhawng a nei ngai dawn lo a nih chuan chhiah chawitu mipui hian sorkar chhe ber kan hrawn reng mai tihna a ni dawn a ni. Kan harhchhuah a ngai ta takzet.