Guest writer
HC Vanlalruata
POLITICIAN LEH OFFICER
A rei ve deuh tawha, kum 20 liam ta daih kha a nih tawh ka ring. Tum khat chu power & electricity department engineer pakhat inah hian kan lenglut a. An inching luhna kailawn hnuai-ah chuan inverter lian pui pui hi a lo intlar dul mai tih ka va hmu pek a. Insum hman hek lovi, "Kawlphetha lama kan hotu, mipui hnêna êng min petute chuan engtik lai pawha êng min pek ṭhat theih in inring lova, in chenna inah ngei pawh heti hian inverter in hung tlar dul mai a ni maw?" tih tawngkam ka cheh pek a. Kei-in pawi ka tih lem loh lai khan ka kalpuite inthlahrung hmel kha ka mitthla-ah a la cham reng mai. Kan engineer pa chenna in lah kha a ropui ngiang.
Ka ṭhian, ka u ni bawk, central service officer a nih piah lama chanchinthar âtchilh tlat khan a hna a chawlhsan hnu-ah an chhungkaw chenna in a puah zawh ve hnu-ah an inah ka va leng a. Hei pawh hi hun a kal viau tawh a, ani pawh hi kan zingah a awm tawh lo. A nupui kha Mizoram sorkar hnuai a hna hniam lem lo tak thawk a ni chungin an in kha an sa pum hlei thei lova. Ka ṭhianpa pû kha Sailo lal ṭhin a ni bawk a, a pû laka a rochun ramte hralh a a in khawrpum ve thei hram a ni tih ka hriatpui chiang em em a ni.
Chutih lai chuan a piah mai, lang thei rengah chuan Mizoram sorkar PWD a engineer hna thawk (B.E), a hna a a luhna pawh la rei lo tak - SDO ni mek hian in a sa ve a. A ram kha nuai 30 dawn sênga a lei a ni chungin insak hna kha a chawl eih lova. In sa reng chung chuan car thar ber ber a lei theih bâkah a fate zinga lian tawh deuhte chu phailamah lehkha a zirtir thei bawk. Ka ṭhianpa nen chuan inthlau tak an ni. He mi chungchang hi ṭhianho titina-ah ka sawi chhuak a. Kan doctor thianpa chuan heti hian min chhang. "I sawi hi a dik. Kei hi senior specialist ni ve tawh chung hian Mizoram engineering department 3-a SDO chu sawi loh JE (junior engineer) pawh hi sum leh pai neih tam lamah kan phâk loh nasatzia hi rapthlak tak a ni," a ti hem mai.
PWD, P&E leh PHE bakah irrigation & water resources (I&WR) department-a engineer thleng hian an hausa tlângpui a ni tih hi mitdel pawhin hmu lo mah se an hre áwm e. He’ng department a thawk engineer/officer te hian an eiru vek chu kan ti lo. Kei ngei pawhin engineer eiru duh hauh lo ka hria a, mahse, post ṭha a chang ngai lo tluk a ni. Hotu lian zawkte’n an eirûkpui theih loh chu dinhmun pawimawhah an dah duh lo a nih pawh ka ring nghet viau mai. Chu tiang kan sawi rual chuan keini mai mai pawhin a chiang taka kan hriat ve chu engineering department a thawk, post ro deuha sorkarin a dahte chu post mawma awmte’n thlatin pawisa thawhkhawmin an dawm káng ṭhin tih a ni. Hei hi chu hria an tam viau a, zêp chi pawh a ni lo.
Hmânah khan (1990s chho a ni ta mai awm mang e) kan ukil hlun leh un Pu R. Thangkanglova khân fiamthu titakin hlawh nei hauh lo chunga thlatin Rs 5,000/- chawi a executive engineer (EE) hna thawh a inhuam thu leh thlatin sorkar sumbawm (treasury) a a chhunluh thlap thlap tur thu kha chanchinbu lamah a ziak a. Ngai hawtu pawh an tam viau an ti. Kha tih lai khan thla khata Rs. 5,000 hlawh kha sorkar officer lian tan pawh a tlem hauh lo.
Engineering department chauh pawh a ni bîk lo, forest department leh department dang ṭhenkhat officer/post mawm bîk zual hausa chak uchuak lutukte pawh kan hre ve vek ang. Mipui mimir hian kan sawi chhuak lem lo a nih a rinawm zawk. Mizoramah hi chuan a eiru tam thei apiangin an eiru tam mai a, eiru tam thei ve lem lovin an eiru tlêm deuh ni a sawi hi a dik thui viau a ni awm a sin. Kan pu pakhat phei chuan PWD a thawk hniam deuh muster roll hnathawkte pawhin tlai lamah ‘chartin bung’ tal an paipawn haw ni-in zu sawi a! Kan inentawn nasa awm teh e.
Engineering department chauh a ni lova, kan sorkar department zawng zawng hi an ni deuh mai e. Kan hetih avang hian kan ram kawngpui siam a ṭha thei lova, a tlo thei hek lo. Electric êng mumalin kan dawng thei lova, tui khamkhawp kan dawng hek lo. Kan ram ngaw a chereu zel a, buh leh bâl intodelh kan la hlat lutuk. Kan sawi kim vek seng hauh lovang. Chuti chung chuan sawi a ngai bawk si. An awmna hmun túra awm lo zirtirtu zinga 45% chuang an la awm reng mai te hi a rapthlâk teh a sin. Zirtirtu mamawh tlémna khawpui a zirlai ai a zirtirtu an awm tam zawkna piahlamah zirlai awm miah lohna sikula zirtirtu awm site an awm ṭeuh a. Zirtirtu awm mamawh ngawih ngawih thingtlâng khua a zirtirtu an awm lo emaw, pakhat chauh an awm emaw leh an indaih loh lutuk thu hriat te hi a hrehawm takzet a ni.
Mitinin kan mamawh êm êm hrisélna lamah, a bîkin primary healthcare kan tih lamah hian kan hnufûm ta lutuk a. Tun hma kan phâk lo nasa tawh lutuk a, he lama hmasawnna hi a hnungtawlh zawngin a kal a ni. Chu chuan damlo enkawlna lam ‘secondary’ leh ‘tertiary’ healthcare’ a chhe zawngin na takin a nghawng chho ta a. Hnam hrisel lo tak, cancer vei tam ber nihna leh HIV tamna ber state kan nih phah ta hial a nih hi. Natna dangah pawh kan chhe lutuk tih hi pawm a ngai.
Khaikhawm ta ila – kan rama kawng hrang hranga hma kan sawn theih lohna chhan lian ber chu a taka hmasawnna hna thawh ai a thluaka sum lût vanga hmasawnna hna lam ai a pawisa ei theih túr ringawt ngaihtuah a kan kal rei tawh váng a ni ber. ṭawngṭaina atâna kan hman rim êm êm, nitin eikhawp min pe túra dilna hi enga tan mah kan ti lo hlawm a. Kan dam chhûng piahlam thlenga sum chhek khawl duh luat hian kan ram hi a tichhe thui tawh khawp mai. Mipui sum (public money) hmanga inchhek-arbawmte hian he ram hi an eichhe rei tawhin an eichhe thui tawh takzet a, ei leh bar leh hmasawnna hi nasa takin a tiṭhuanawp tawh chu a nih hi.
Tute-emaw duhám luat aváng hian kan hmangaih ni a kan sawi, he kan Mizoram hian a tuar rei tawhin a va tuar nasa tawh tak em! He tianga che ṭhinte hi ram hmangaihtu ni lovin ram leh hnam hmêlma an ni zawk a, Mi ṭhenkhat erawh chuan an hausak leh sum leh pai ngah avang hian kan tlawn ta zawk dah a, a pawi ngawt mai. A tak takah chuan kan ram tichhetu leh hmasawnna ṭhan tiṭhutute chu kan sorkar hnathawk lian, eirúk hreh hauh lote an ni tih hi a taka kan pawm a hun tawh. Eng political party pawh sorkar se la, a tak hnathawktu leh pawisa khawihtu tak tak chu sorkar hnathawk an ni miau mai.
Kan thupui-ah lut teh ang. Politician-te hi inthlang ramah chuan mipui aiawh an nih miau avángin ram leh mipui dinhmun chhiat-ṭhatah mawh an phur chiang báng a ni. Chuvang chuan a ni, rêl a chetsuala kha rêl khalh reng reng lo, rêl kawnga puan lo vaitu pawh ni lo, railway minister kha mawhphurhna (moral responsibility) la a an bán ṭhin. Kan ramah hian ram hruaitu (politician)-te ai-in sorkar hnathawkte hian eiruk kawngah leh hlemhlêtna hrim hrimah an ṭham lianin an hausakpui zawk fe tih chu kan hria. Politician-te angin sorkar hnathawkte hi inpuhmawh ve chiam chiam ta sela chuan a hmingchhe nasa zawk fê túr pawh an ni. An inpuhmawh lova, an inzêpsak tlat avangin man chhuaha hrem pawh an harsa.
Chu mai a la ni lo. Sorkar hnathawkte tel lovin ram hruaitu minister-te leh ṭhibeh dang rêng rêng pawhin mipui sum an eiru thei lo. Contractor leh sumdawng hausa néna inthlunzawm pawh lo ni se, mipui/sorkar pawisa hmanna-ah rêng rêng chuan a kârah sorkar hnathawk an tlazep ngei ngei a ni. Minister leh nihna pawimawh chelhte’n an eirúk chuan contractor, mihausa leh sumdawng bâkah sorkar hnathawk an tel ve ziah a, hei hi sapho chuan ‘politicians-bureaucrats-businessmen nexus’ an vuah.
Kan ram hmasawnna daltu leh changkánna tur ṭhan tiṭhutu mipui sum eirúkna tibo túr chuan mipui aiawhte an pawimawh a. Sorkar hnathawkte’n mipui pawisa an eiruk ngam chhunzawm reng chuan sorkar mawh a ni a, ram roreltu atana mipui thlante leh sorkar hnathawkte’n an hnung thak an inhiahsak tawn tihna a ni. Sorkar hnathawk eiru leh hna thawk ṭha lo hrem ngam sorkar hi ram leh hnamin kan mamawh ber chu a ni.