HRI HLAWKPUI

Krismas kan lawm zo ta der mai a. Kan lawm zo han ti ila, kumdang a he hunpui kan lawm dan leh Mizote thinlunga a tlâk nat dante, nuam kan tih bakah kan lung a tih lèn ţhin ziate ngaihtuah chuan, kumin hi chuan kan lawm pawh a ni chiah lova, a hunah a lo thleng ve ringawt a ni ber mai. Tunhma a kan lawm dan, khawtlangin (kohhran mite’n) ruaiţhehna tur atan a tláng thingphurh, tlâng tui chawi leh hnah lâkte nen a khaikhin phei  chuan hripui léng kara kan Krismas lawm dan hi chu, a lunglenthlak lohva, a lungawi thlak mawlh lo a ni. 
Hripui léng avangin mihring punkhawm luai luai a remchang ta lova. Kan thinlung lamah inhnaih mah ila, kan taksa inhlat a lo ţul tak miau si avangin, Krismas apianga kan tih ngei ngei ţhin ruaiţheh a rem ta lova. A sakhaw lam hawi zawng pawhin Biak In a inkhawm leh Krismas hla sa a zaikhawm thlengin a rem ta lova. Krismas thlarau kaitho tura mi in kawt a zai a ‘Carol’ tak ngial pawh a remchang ta lo chu a ni a. Chuvangin, he hunpui, Mizote nuna pawimawh em em mai hi a lo thleng a, a liam leh ta mai a nih hi.
Hetia kumpui lingleta kan hunpui nghahhlelh ber Krismas a liam takah chuan kan ram leh sorkar kalphung a tihdik ngai lam hawi a hun leh ţan ta a. Sorkar lama mawhphurtute pawhin hri léng do rualin, ram hmasawnna turte leh hri léng avanga Mizoram ‘economy’ chhe lutuk thei tur ven hnate, sorkar hnuaia peng hrang hrangte hmabak leh kal zel dan turte, sum leh pai enkawl kawng leh hmasawnna hna a sorkar inrelbawlna kawnga hna leh hmachhawpte an ngaihven a, an buaipui a hun leh ta. 
Kumin sorkar kum chu tun aţanga thla 3 hian a tawp leh mai tawh dawn a. Sorkar pawisa kum (financial year) a tawp hma ngeiin, kumkhat atan a Mizoram sum hman tur ruahman (annual budget) chu Assembly pawmpui turin chhawpchhuah a ngai leh ngei ngei dawn a. Chumi atana inruahmanna chu tun hun aţanga kalpui chhoh ţan a ngai tawh a ni. Tunhma, Planning Commission awm lai, he Commission-in kan plan sum tur min bituk sak hunlai kha a liam tawh a. Kan plan sum tur min bituk tlai avang a sum ruahman pangngai (budget) pumpui pharh thei lova ‘vote-on-account’ hmanga thla 4 te te a ruahmanna siam chawp, chu pawh sorkar kumkhat a vawi 2 vawi 3 pharh ngai ang kha a awm tawh lo.
Tuna Mizoram sum ruahman kal mek pawh hi kumdang zawng aia hma, kumin February thla khan Assembly-ah pharh a ni a. Hei hi a chhan pawh pawisa kumkhat (fiscal) chhunga sorkar laipuiin state sorkar hnena a hnár (source) hrang hrang aţanga a sum rawn pek zat tur a hriat theih ruak ruak tak vang a ni ber pakhat a. Kumin sorkar kum bikah hi chuan February thla a kan sum ruahman (budget) state Assembly-in a pawmpui aţanga thlakhat pawh ral chian hma a hripui léngin min nuai tak avang a buai ta kan ni tih kan hre ţheuh awm e.
Kan hriat angin Mizoram hian kan mipuite hnen aţang leh hnár dang dang aţanga a tak a chhiah kan khawn ngah (kan thawhchhuah ve) hi a beitham em em a. Kan thawhchhuah ve theihna ber zu zawrh a, zu aţanga chhiah lak hi politics khelh na’n a hmanga a khap zawnga kan kal zel avang hian thawkchhuak tam viau thei dinhmunah kan ding lo.  Chutiang chu kan nih avangin, kan dinhmun dik tak chu sorkar laipui aţanga sum kan hmuh ang ang hi kan sum neih chu a ni mai a, chumi behchhana ruahmanna siam mai hi kan theih tawk a ni. 
Hei hi kan dinhmun dik tak a nih miau avangin, chhiah aţang a sum tam tak la lut huau huau reng mai, India ram state lian leh hausate nen a intehkhin thei kan ni lova, kan el rual pawh an ni lo. Tuialhthei leh boruakalhthei aţanga sum tam tak huilut mek, hmarchhaka kan ţhenawm state hausa - Assam leh Tripura te; lungalhthei leh chinai lung bakah, leilung hausakna kawng hrang hranga kan tluk loh leh zin mite aţang ngawt pawha sum tam tham huilut thei Meghalaya te; ramdang nena ramri a insumdawn tawnna kawng leh thildang dang a keini aia sum huilut tam kan ţhenawm hmarchhak state dangte nena khaikhin chi pawh hi kan ni chiah lo.
Kum a thar mai dawn a, kan dinhmun diktak hi kan hma-ah darthlalang hûng a kan inenfiah fo a ţul reng dawn a ni. Tuna kan sorkar kum hman mekah hian sorkar sum ruahman, February-a kan Assembly-in a pawm ang khan a kal theih ta hauh loh tih chu kan hria a. Sum hmuh tur leh hman tur ruahmanna kha a buai ta vek a. Sum min petu tur, sorkar kumkhat chhung a sum min pek zat tur pawh ruahman lawktu sorkar laipui khan, hripui léng avangin sum a hmuh tura a lo rinlawk ang, chhiah hrang hrang aţanga lo lut tura ngaih kha a hmu ta lova. Chuvangin a sem chhuah lamah pawh a lo ruahman sa chanve pawh a pe hlei thei ta meuh lova, kan buai zo ta a nih hi. 
Chu chu kan dinhmun a nih miau avangin sorkar kumthar (2021-2022) sum ruahman (budget) pawh uluk leh fimkhur lehzual a kalpui a ngai dawn a. Hri a la lèn rih miau avang hian sorkar laipui aţangin sum kan hmu tam rih viau dawnin a lang lo. Sum hmuh a tlem chuan a hman dan kawnga fimkhur a ngai zel dawn a, pawk huau huau theih a ni lovang. A ruahman aţanga fimkhurin ţul tak tak lovah chuan sum hman mai mai loh a ţul dawn a, a tawi zawngin inrenchem a pawimawh dawn a ni.
Hripui darh zel tur venna leh hri dona atana sum hman a nih danah hian lungawi thlak loh a tam hle a. Thil ţul lem lo lei chiam chiam a awm ni awm a Finance department lam audit report lo lang kha a zia lo takzet a, insiamţhat a ngai hle mai. Tun hma aţang tawhin Mizoram sorkar department hrang hrang thuneitute hi thil lei (procurement) lama phur tak tak an tam hle a, a tak a hmasawnna hna thawh aia thil lei lam uar an ni fur a, hei hi manţang eina remchang a nih vang mai a ni a, mipui hmakhua a ni lo.
Official ţhenkhat thu lak duhdan hi mak tak tak a awm bawk a. Hri léng dinhmun sawi hluar leh sawi hlauhawm a, a ralkhel zawng leh mi tihţhaih zawnga ţan la ngar ngar hi kan hmu fo. Hri léng hi kai awlsam tak a nih avanga kai lo tura fimkhur ngai laite an sawi a, fimkhur tura inzirtirna a pawimawh hle a. Chumi piah hret a Mizoram dinhmun chhe hle ang leh a zia-awm tawh thu miin an sawi lo hnial a, nasa taka chhe thut a, darh chiam tur anga sawi ching riauho hi chuan, he hriléng hi a reh mai ang tih an hlau emaw tih tur a ni.
Hmanni lawk khan sipai lal ve tak nena kan inkawmnaah, Mizote leh Mizoram sorkar chu hri léng hlau lutukah min puh deuhva, ţan ngaihna vak ka hre lo. Phailamah khu chuan nunpui an zir tawh a, chuti taka hri hlauhawm leh thih ngei ngeina ni lo, a kai tam zawkin an dampui a ni a. Chuvangin hnathawh ţhulh lo leh thawkchhuak chunga nunpui chu an thil kalpui dan a ni tawh. Inrinni (Dec. 26, 2020)-a Mizoram dinhmun hi lo en ta ila. Hri kai tawh zawng zawng zinga dam leh tawh hi 96.84% lai an ni a, hri kai mek zat hi hri kai tawh aţanga chhutin 2.97% chauh a ni a, nunna chân zat hi hri kai tawh zawng zawng aţanga chhutin 0.19% a ni. Mizoram mihring awm zat hi nuai 12 velah chhut ta ila, chumi aţanga chhut phei chuan thi zat hi 0.0007% vel a ni dawn tihna a nih chu.
Krismas ni (Dec. 25) thleng khan hri vei leh vei lo hriatna atan mi 1,75,756 sample endik tawh a ni a, chuta ţanga chhut chuan hri kai hmuhchhuah tawh zawng zawng (mi 4,178) hi 2.38% lek a ni hrim hrim. Inrinni tlailam khan hri kai mek zat hi 124 an awm mek a, chutiang zat lek a ni chung chuan a vaia hri kai tawh zat hi ţhenkhat chuan mi sawiţhaihna hmanrua-ah an la hmang char char a.  December ni 24 a sample endik result (Krismas ni-a chhuak)-ah khan mi 22 hri kai thar hmuhchhuah an ni a, hri kai tih langchhuak (symptom nei) lo vek an ni bawk a. Chu chu kan dinhmun dik tak a ni.
He hri hi kai a awlsam a, dam leh pawh a awlsam (natna benvawn dangin a tlakbuak mek nih loh chuan). Hri a léng miauva, fimkhur chu a ţul a ni. Mahse, a lova luakchhuak a mipui sawiţhaih chingte hi chuan he hripui léng tuihâng hi an hâwp ang a, hri hi a reh mai ang tih an hlau-ah puh ta ila a àwm ang viau lo’ng maw? Mi manganna thlamuan zawng ni lova a hluhlãng zawnga sawiţhaih a, thil awmdan leh kan dinhmun diktak sawi ai a, a thim lam sawi ngar ngar chingte hi chuan, hri léng hi an hlawkpui a nih loh vek pawhin an dawihzep hrim hrim a ni ang. Kumtharah hi chuan he hri nena chenho zir a, fimkhur bansan chuang lova kan chhungkua leh ram economy chawikang zawnga hma kan laka hna kan thawh a hun tawh a. Hri léng hlawkpui zawng ni lova, sum hmuh a tlem tih hria a inrenchem lam kan ngaih pawimawh a hun ta hle a ni.