MIPUI ZAH LO

New Capital Complex kan tih ṭhin, New Secretariat Complex ti a a hming an thlak, tuna MINECO an tihah hian PTI a ka thawh ve lai khan kum 15 zet kan khawsa ve a. Vawi khat chu ka peon-in chawlh la a Guwahati lama a awm avang khan tui bill kan lo pe lo palh a. Kan tui connection min rawn tihtawpsak a. Kan electric connection pawh bill vawi 2 emaw ni (bill kan hmuh loh avangin?) kan lo pe lova, min phawisak tawh bawk. Tun ang hian digital payment a la tih theih loh avangin harsatna kan tâwk viau mai.

Mizoram sorkar chauh pawh a ni lo. Mobile phone awm hma khan vawi khat chu kan pisa leh chenna ina kan hman telephone kha a thi ringawt mai a. Khatih laia kan office computer a fax software ka thun hmanga chanchinthar thawnna atana ka hman chu landline kha a nih bawk si avangin kan mangang tak zet a. Ka peon ka han tirh chuan BSNL thuneitute khan thla khat bill kan pek loh vang niin an lo hrilh a. Ka thin a khei zak mai.

Pisa thil pawimawha kan senso, ka pawisa a ka lo pêk lawk mai ṭhin kha hmunpui lamin min rawn peksak (reimburse) leh thin avángin kan bill ‘original’ kha Mumbai a kan accounts pisa lamah kan thawn ṭhin a. Mumbai a accounts officer ka zu be pawp nghal a, ka ngen angin bill thlalak chu fax-ah min rawn thawn nghal a. Chumi keng chuan BSNL hotute chu ka han chapchár ta a. An lo hriatsual palh a nih thu sawi a, ka hnena thupha an chawi hnu khân ka rilru a la dam thei ngang lo a ni.

Keini chu company kan nih avangin bill pekna kan chhinchhiahin kan kawl ṭha vek a, tangka kum tawp dawna kan company sum hman dan endiktute avang chauh tal pawhin kum tam fê an dahṭha ngei ngei a ni. Chutih lai-in Mizote hi thil dahṭhat kawnga fimkhur ngai lo leh ti kher kher lo kan nih avangin mimal telephone nei tam takte’n an bill pêkna receipt an kawl ṭha rei ngai meuh lova. Chumi denchhen a, mi tam tak telephone bill an pêk tawh ngei pawh an ṭhin nawn leh ka hriat tam thu ka han chham tâk duah hnu a bill ṭhinna min pêk hmanga consumer court-a khin ka vau kha chuan an hlau hle tih ka hre mai.

Sorkar hian chhiah khawn thei túrin thuneihna a nei a. Chhiah a khawn hi chi hnihah ṭhenin ‘tax revenue’ an tih leh ‘non-tax revenue’ ti a ṭhenhran a ni a. Mipui/mimalin sorkarin thil min tihsaka a man kan chawi hi chu chhiah a ni lo. Electric êng chhit man, tui hman mante hi chu chhiaha ngaih a ni chiah lova, ‘service charge’ ti-in an sawi. PWD siamsa kawnga lirthei kal man pawh hi a hmingah ‘road tax’ vuah ni mah se, Taxation lam khawn ni lova, Transport department a lût a nih avángin chhiah (tax) ni chiah lovin a lang a. Lirthei neitute’n an kalna tur kawngpui siamtu sorkar hnena kawngpui kal man an pêk ang hi a ni awm e.

Thil chiang tak chu mihring awm lohna ram ruakah sorkar a awm thei lova. Sorkar a awm chuan enkawl túr mipui an awm tihna a ni. Mipui enkawl túr nei sorkar chuan a mipuite enkawlna atân amahin sum a nei ngawt lova, a enkawl mipuite hnên aṭangin chhiah leh sorkarin a thawhsak a, an mamawh ang a pêk man (service charge) an pêk lêt ve kha mipui mawhphurhna leh an tihtur a ni a, chu chu sorkar leh mipui inlaichínna kalphung dik tak túr a ni.

Chutiang chu thil awm dán túr a nih lai-in sorkara chhiah chawitu leh mipui chhiah chawi tlingkhâwm hmanga sorkarin chhiah leh mipui tâna thil a tihsak man inbúktâwk lo lutuk leh inkhuangrual lo lutuk hi chu a zia lo tak zet a. Mipui chhiah tling khawm vánga hna thawk thei chauh, sorkar hian a tungdingtu mipui hi a zah lo ve mah mah tih loh rual a ni lo. Mizo mipui hian thil kan chhût chian loh avangin kan thîkthú kan tichhe lo mai mai zawk a ni.

Mimal thil zep lawk teh ang. Kan electric bill hnuhnung ber hi Rs. 2,812/- a ni a, June thla khan Rs. 7,063 a ni a, May thla bill kha Rs. 3,717 a ni bawk. A tam leh tlém chu sawi ta lo ila, hna thawh hleih theih lohva thim hi a zing lutuk a, hrehawm tak a ni. Inverter thi ṭhak khawp hian vawi engemaw zah chu rei lutuk êng kan nei lo nghe nghe. Eng nei ṭha lo leh vawi tam tak kan eizawnna hna thawh chawlh ngai a kan awm ngaihtuah chuan kan bill hi a sâng a, harsatna kan tawh hi ṭhing lêt thei ila chuan man tam tak a ni ngei ang.

Tui hi Aizawl khawpui veng tam berin kan hmu ṭha lo êm êm a, chuti chung chuan bill lokalah ngaihhnathiamna a awm hauh lo. Tui kan dawn ṭhat loh avanga mimal tui zawrh truck a kan lei ngat ngat mai hi a nat rualin dawn tlém lutuk thla paw’n kan bill a hniam chuang vak lo. Neih-thinglung-khawngin ruahtui khawlna lei lo phei ila chuan kan nghei zingin chhungkaw sum tlâng a hêk leh zual hlê awm e.

Kan sawi fo tawh na-in sawi loh theih loh chu kan kawngpui, a bik takin Mizoramin kan châklâkna ber Aizawl leh Silchar inkâr kawng chhe lutuk hi a ni. Lírthei nei tawh phawt chuan kan lei hlima sorkar hriatpui a Transport department-a kan inziahluh dawnin thil dang dang bâkah kawnga kal man chhiah (road tax) kum 15 atân kan han chawi phawt mai a. Mizo tlangvâl tam takin number plate ziaka ei an lo hmuh vena tichhe bawk si, lirthei bo chhuichhuahna atâna ṭangkaina nei hauh lo high security registration plate (HSRP) chu tihluina-in man to takin kan vuahtir a ngai zui a. He tiang vêl buaipui a pawisa chu sawi loh hun leh tha kan sénral hi namên lo tak a ni.

Lirthei hmanga eizawngte dinhmun phei chu rapthlâk tak a ni. Lirthei nei dang zawng ai-in chhiah an chawi hnem a, chu mai bakah kawnga tlân tlâk an ni em tih fiahna ‘fitness certificate’ kha man chawi a an neih a la ngai zui a. Sorkar lah chuan an kalna tur kawng kha lirthei tlan na’n a tlâk (fit) em tih lam a ngaihtuahpui hauh lova, chhiah an chawi chuan a duhtawk. An eizawnna, an nupui-fanau chawmna a ni chungin kawngpui chhia a an kal avánga an nunna derthawnzia te, an lirthei khalhin a tuarziate hi sorkarin a ngaihtuahpui ngai miah lo ni-in a lang.

Eizawnna atana hman an truck-te hi bank aṭanga loan a la tam tak an ni a. An pawisa pûk rulh a ngai a, an hnathawhna kawng chhe eng ang mah se, kawng chhiat avángin hun dang aia rei daih thang ṭul mah se an chhiah chawi zozai leh loan rulhna rate a ngai reng tho. Sorkarin vawi khat tê mah, “An eizawnna atana an kalna ber kan kawng enkawl a chhe si a,” ti-in a hlahthlem dér mai bawk si lova. A khalhtute chu sawi loh an nupui fanaute tân hian a râpthlâk a sin. An pâ, an eizawngtu ber kha hun dang ai-in a thang rei dâwn tih an hre satliah lova, damin a lo haw ang em tiin ‘Tlumtea thlir’ takin an lo thlir tihte hi sorkara kan thuneitute chuan an ngaihtuah miah lovang. An thiltih dán hian nunrawnna rawng a kai hial a sin.

Kawngpui dang chu sawi ta rih lo pawh ni ila, kan châklâkna kawngpui ber pawh sorkarin a huna a siamṭhat ṭhin loh avánga lirthei neitute leh khalhtute tawrh dan râpthlâkzia kan sawi tawh a. Anni chauh an ni hauh lo. Buhfai, bawnghnute, chini leh nitin mamawh dangte kan mamawh ang kan lei hi mipui chanvo a sin maw le. Chu mai ni lovin in sa laklawhin cement leh thir (steel rod) leitur an hmu zo lo thut maite hi tu mawh nge ni ta ang? Chhiah tam tak latu sorkar hian mawhphura a inhre hauh lo a nih chuan mipui thinur hi a la cho chhuak nge nge ang tih ringin lo inring ve rawh se.

Mipui hnên aṭangin an duh ang angin chhiah a chhiar ve chiah loh ‘service charge’ leh a behbawm hi sorkar hian a la tam hle mai a. Tuna sorkar mêk phei hi chuan Covid-19 hri lén lai a sorkarin a lo tihhniam tawh petrol leh diesel aṭanga chhiah lâk a tihpun bâkah kawngpui enkawlna atan ‘cess’ a lâk belh bawk a. Inrenchem an tum thu an sawi reng lai hian an inrenchem lohzia, ṭhibeh phuahchawp tâna mipui sum hman tamziate kan hre ve reng a. An ‘cess’ lak pawh kawngpui siamṭhatna atana hmang lova mipui tawrhna namen lo a thlen reng chuan inthlan lo awm leh túrah mawng-sawh dawtin an tla ve leh mai ang tih an hlau lem lo emaw ni tih awl tak a ni.