TICHHETU

Zu rimnam vut vuta inkhâwmte leh veng kéltila chéng, mual êng hmu phâk lo kohhran dán pawna an hnawhchhuahte aváng hian Kohhran lungphúm hi a nghîng ngai lova, Kristian-na phawsial pawh a kâp tlang zo hek lo. Kohhran ṭhalai-ah a tel ve a ni tih pawh hriat loh khawpa 'member hlâ' an tih mai, kohhran ṭhalai thiltih a langsar ngai lo leh ṭhahnem lo takin sâwn a lo thlâk a nih pawhin kohhran ṭhalai pâwl a timualpho pha lo.

Kohhran leh kohhran ṭhalaite timualpho phá chu a hruaitute an ni a, hruaitu an nihna a sán leh hniamin a tihmualpho chin a hril. Kawng dik lova kohhran hruai theitute hi khawi khaw tenau leh vêng te reuh té a thuhril rawngbawltu chang pha ve ché chéte, tual upáte an ni lova, kohhran hmunpui a thupui vaitu leh kohhran kalphung her danglam thei dinhmuna dingte an ni a. Chu mai pawh ni lovin kohhran thurin pawh hrilhfiah theitu, sorkar pawh an tihtúr leh tih loh túr hrilh theitu, sorkar pawhin a zaha a hlauh êm êmte an ni.

Hmeithai zu zuar, rukru leh ruihhlo ngaite, Lailapur leh Baghabazar vela Mizo hmeichhe awm tha duh lo leh buan chak lo zu fawr ṭhinte avangin he ram leh hnam hian hmuhsit phurin a ropuina a hloh phah tak tak lo. A ṭha tihna ni lovin Mizoram pawna ruihhlo zuar/tawlh leh dán bawhchhia hrim hrimte avangin thenkhat chu zah khat chu kan zak thei e, mahse, hnam pawi an khawih thûk tak tak pha lo. Khawlai a ruihhlo rui a muthlu lawp lawp leh zu rui kal pai ṭuang ṭuangte pawhin kan hnam hmêl a timawk pha tak tak lova, hnam dangah pawh hetiang tâwk hi chu an awm ve vek tho.

Mizo hnamin pawl lian, ropui leh zahawm bera kan neih, khawvel hnam dangte pawhin an ngaihsan a min ngaihhlutpui YMA branch zawng zawng khaikhawmtu central YMA inthlanna a hruaitu nih chak vanga namen lova vote zawng ṭhinte hian a chunga kan sawi zawng zawngte ai chuan he kan hnam leh khawtlang nun hi an timualpho-in kan hnam hmai an tibál zawk lo'm ni? A pawl a lena ngaihhlut a hlawh poh leh hnam tihmualpho kawngah a thawh hlâwk ting mai a ni.

Mipui rorélna (democracy) ram kan ni a. Mahse, sorkar lam kan sawi hma-in Mizorama thuneitu leh mipui kaihhruai kawnga thupui vai bertu kohhran leh tlawmngai pawl lian chungchang hi i luhchilh hmasa phawt teh ang u. A chhan chu mipui thlan sorkar thutlûkna siam tidanglam theitu leh kaihruai thei fotu an nih miau avangin. Assembly inthlan zawh hnu, result hriat atanga rei lutuk lo, a tlangpui-in sorkarna siam a nih hnu hian kohhran lian ber hian sorkara mawhphurhna chelhtute bakah MLA zawng zawng an kokhawm (a mawi zawng chuan lêngah an sawm) ziah thin a. Kohhranin sorkar kal dan tur, ti tura an duh leh ti lo tura an duhte (pulpit atanga sermon ang deuhin) an hrilh thin.

Chu tianga ram hruaitu atâna mipui thlante an duhdán an hrilh ṭhin bâkah pawh chuan sorkar apiangin kalphung tur (policy) an duan kawngah kawng hrang hrangin an inrawlh bawk a. Chu chu sorkarna siam tum political party-te pawhin an hre kar mai. Kum 2015 chho khân kha tih laia sorkarna chelhtu Congress khan khuahkhirh chungin zu dawr hawn a phal a. Chuvang chuan bial tin deuhthaw-ah pastor-te’n Congress sorkar kha ualau takin an do a nih kha, a hretu zingah kan tel pha ve. Kha ta zu zawrhna dawr titáwpa zu khapna dán thar siam intiam MNF kha 2018 assembly inthlanah an tling ta rêng a. Chu chu kohhran thiltihtheihna lo lanna hnai vai chu a ni.

Tin, heti hi a ni a. Political party-te tung dinga sorkarna chelhtîr thei leh hnâwl an duh huna hnûk thla thei khawpa thuneihna nei ni a inhria kohhran hruaitu lawkte hian ngaihtuah kim loh leh thlen phâk loh erawh chu an nei. Zu khap hmak a nih tâk hnu a kan ṭhalai zu chhe in vánga thi zawih zawih ni a sawi (tún hma lama kan hriat ngai loh)-te hi an vei miah lo. Zu khap hmakna dan siam túra sorkar an karna a hlawhtling kha an láwm tâwk a, kohhran hlawhtlinna-ah an ngai tawp ni-in a lang.

An nawrna avánga sorkarin a duan, assembly-in zu khapna dan a siam khan an duhtâwk mai tih hi a chiang a. Zu khapna dán hman hi a hlawhtlin leh hlawhtlin loh chu sawi loh, zu a tlém phah em tih pawh an ngaihtuah zui hauh lovin a lang a. Zu khapin a hrin zu chhe lutuk in avánga an berám ṭhalai leh pavalaite thi zawih zawih kha an vei zui miah lo a ang bawk. An thurolum ber chu sorkar ‘khalh ngíl’ hming pû leh chhuanlam a, an pawm dán sorkar thuneihna chelhtu apiang barhluih hi a ni ta ber mai lo’m ni tih palh awl a ni.

A thu hrimin kohhran a ni emaw, tlawmngai pawl a ni emaw, Mizorama an do hi a la té êm êm mai a. Ram leh hnam dinchhuahna emaw chhiatna emaw khawih pha lêm lo a ni. Kan do dán lah dik hek suh. Zir chianna awm hauh lova a nawrtute hlauh avanga zu kan khap hian Mizoram hi a siamṭha lo mai ni lovin a tichhe zawk a, mi tam takin an thih phah a. Vei ngai lutuk tak mai ruihhlo pawh hi a dona atâna ṭangkai tak zing ami tlawmngai pawlte hian a lêra an ṭhuai miau avángin a hlawhtling zîktluak thei lo. Ruihhlo do túr hian a bul thúm, chhûngkua a ṭan a ngai a, hei tak mai hi tun lai nu leh pate mai bâka kohhran leh khawtlâng hruaitute pawimawhna lai tak a ni.

Kohhran member zînga chhungkaw ṭhenkhatin an fate ruihhlo leh zû avánga buaina namên lo an tawhin kohhran rawngbawltu - pastor leh kohhran upate’n lén chilhin an thlarau nun bâkah khawvêla an chhungkaw nun chungchâng an sawipui hun hi a nghahhlelhawm takzet. Kohhranin inngaihna lama an kohhranmi, mipa leh hmeichhia an chêtsuala chêt an thawh ran’ ṭhin ai hian ngaih pawimawh zâwk a ṭul takzet tawh a ni. Chutiang chhungkuate chu kaihruai túrin thiamna an nei lo a nih paw’n an chénna ina kal chilha ṭawngṭaisak tal túra an rawngbawlna hlen turin tam tak chuan kan beisei-in khan phût tawh a nih hi. Kan phût chhuak zo ngût ang emaw chu?

A taka eiruk hmangte kan hrem theih lohna phênah hian corruption do tak tak theih lohna a biru tlat. A tak takah chuan kan kohhran rawngbawltu leh khawtlânga hruaitu, nihna langsár chelh phate’n an ngaih hlut zawng hi an thlâk hlawk a ngai tawh. Rim leh rinawm taka eizawnga sum lalût tam lem lo aia kan nulate leh an nu leh pa (kohhran rawngbawltute tiamin)-in hlawh piahlama pawisa tam zâwk hmuh theihna hna thawktu kha pasal/makpa atâna an thlan zawk chhûng hi chuan kan rilru leh nunphung siamṭhat (moral reformation) hi chu kan hlat zêl ang a. Kan hnam ngaih hlut (traditional values) aia khawvêl thila nawmsakna leh hausakna (materialism) ûmna kawngah kan inhruai lût thûk telh telh zâwk dawn a ni.

Mipui mimirin kan ngaihsán leh entawnte hi mi zahawm tak an ni miau a. William Shakespeare-a lemchan thawnthu ziah ‘Julius Caesar’ a Mark Antony-a’n Kaisara (Julius Caesar) phatsantu Brutus leh a ṭhuhruaite a ṭawng khumna, mi zahawm tak vek an ni si a (they are all honourable men) a tih-el ang kha kan dinhmun leh dârthlalang dik tak kan hma a langsár taka inhûng chu a ni a. Kan inen ngam a nih chuan a chiang a ni. Mipui vantlângin mi zahawma kan ngaihte hian he hnam hi an va sawp chhe nasa lawi si em!

Sorkar, tlawmngai pawl leh kohhran chungcháng kan sawi a. An mawhphurhna an hlen loh miau avánga he hnamin a tawrhna leh a hnungtawlh zâwk dán chiang tak leh a thlîng baw hawkin kan sawi tawhah ngai ta ila. Chutih rual chuan anni chauh lo pawh hian mawh an phur chiang hle. Mi dik lo, misual leh mi pamhamte avanga Mizote’n kan tawrhna a mawhphurtu lian tak kan sawi hmaih hauh loh tur a awm a. Mifing leh thil hria, kal dán ṭha zâwk túr pawh hre reng chunga ngawi tlatte, he ram leh hnamin hun khirh leh harsa a hmachhawn lai mêka, a chhan pawh hre rengte an ngawi tlat hi a pawi takzet a ni.

Mi ropui Dante Alighieri thusawi nia an sawi, US president John F. Kennedy-a’n a sawi chhawn leh fo chu “The hottest places in Hell are reserved for those who, in a period of moral crisis, maintain their neutrality," tih a ni a. Ram leh hnamin dikna kawnga harsatna namen lo a tawh lai a ṭan lam nei ngam lote tan meidil a a sa lai ber hausak an ni, tihna a ni awm e. Chuvangin meidil sa lai ber pumpelh túr tal pawhin Zoram leh Zofate tan i au chhuak zel teh ang u.