THU AWIH LO

Krismas kha chuan halmawi leh puak thei thil hal a awm pheuh pheuh chauh ang a ni a, mahse, rinlawk leh hlauhthawn ang ngeiin kumhlui, 2020 thlah zan, December ni 31 zanlai a thlen dawn hnaih meuh chuan a mak a mak a nasa-in Aizawl khawpui-ah chuan halpuah leh halmawi an hal nasa a. District hrang hrang hmunpui-ah pawh khatiang deuh tho khan an hal nasa hlawm niin an sawi. Nikum March ni 22 aṭanga hriléng vanga inkhuahkhirh leh inkharkhip bakah, hun rei leh zual zanlam pawhchhuah khapna hnuai a kan awm rei avangin, mi tam tak rilru tawt lutuk an inhrithla ni a ngai an awm a. Engpawh nise, sorkar thu kan awih lo hle a, sorkar thuchhuah kan zawm lo nasa hle tih chu a chiang khawp mai.

Kumdang a an tihdan pangngaiin Krismas hma aṭang tawhin halpuah, halmawi leh a behbàwm hi an khap leh a. Kumhnih/ khat kal ta vel aṭang khan khawnvar thlâwkthei (sky lantern) hi hunpui a hal khap zingah an telh a, chumi lo chu he thil khap hi kumtin a tihdan phunga kan neih chhoh tak a ni a. Mahse, kumtin he khapna hi a hlawhchham zat zat a, Krismas bawr vela halpuah thawm hriat tur leh halmawi hal hmuh tur a tlem deuh kum pawhin, kumhlui thlah zan hi chuan zanlai thlen hma deuh atangin khapna hlawhchhamzia hi a ri ring leh eng chuai chuai hian a lantir leh ṭhin. 

Keima mimal ngaihdanah chuan halpuah leh halmawi lam chi reng reng hi ṭangkaina awm lo leh sum sen thlawnna mai mai a ni a.  A bengchheng a, lung ṭha lo nei tan phei chuan thihna hial thlen theitu a ni a, mut hahdam duh damlote tan hrehawm nasa tak thlentu a ni a. Nasa taka boruak tibawlhhlawhtu a nih avangin, mihring leh ranvulhte hriselna khawihchhetu a ni bawk. India ramah chuan halpuah leh halmawi hi Hindu sakhaw betute’n an sakhaw kût pakhat, ‘Eng Kût’ an tih mai, ‘Diwali’ huna an hal chiam thin a ni a, Kristianna nen a inzawm lova, Hindu ho ‘puja’ tihdan entawnna mai a ni a. Khawvel ram changkanga kumthar lawmna a an tihdan nen a in ang hek lo.
Kumhlui thlahna atan leh kumthar lawmna atana halpuah leh halmawi hal hi thil ṭul lo leh ṭha lo tak a ni chungin, khap kher hi a ṭul ka ti ve lo. Thil ṭha lo a kan ngaih zawng zawng hi kan khap vek chuan he khawvel hi a nuam ngai lovang a, mihringte kan zalen ngai hek lovang. Thil ṭha lo hi chu a ṭhat lohna inhrilh a, ti lo tura infuih a, tih a ṭhat lohzia emaw inzirtir hi a fuh zawk fo a ni. Mihring neih in ang inkawpte, uire-nate hi thil ṭha a ni hauh lova, thil diklo (morally wrong) a ni a, mahse, khap zawng a kalpui chi a ni lo. Mahni mihring puite a taka kutthlak a tina zawnga pawikhawih ang chi (crime against humanity), mihringpuite nunna hial lak ang chi khap nen a khaikhin a, bûkna khata bûk chi a ni lo. 

Entirna pakhat siam ta lawk ila – Mizo Kristian inti tam takin Bible a a inziah dan ni hauh lovin, zu hi sual tinreng bulah an puh tawh a. Bible-in ‘sual tinreng bul’ ti a a sawi chu tangka sum ngainat a ni a, chumi bakah chuan duhâmna (sum leh pai leh khawvel thil a hlawkna a tam thei ang ber huiluh duhna) chu milem biakna niin a sawi a, Bible hian milem biak hi sual rapthlak zingah dahin, Thupek Sawm (Ten Commandments)-ah pawh ‘Milem be suh’ tih hi chiang takin, a fal nalhin, a inziak a ni. Mahni thawhchhuah bak sum duhna, duhamna avanga eiruk hmangte chu Bible-in ‘milem bia’ a lo ti a. Chu chu khawvel hrang hranga an ram dânah pawh (India tiamin) dân kalh (illegal) leh na taka hrem theih a ni.

Mizoramah erawh chuan eiruk aiin zu kan haw zawk fé a. Kan ngaihsan zawng (value system) a fuh lo ang bawkin, sual tinreng bul hi enge a nih kan chiang lova, chu chu kan kohhran leh khawtlang hruaitute min zirtir leh kaihhruai dan dik lo bakah, kan ram hruaitute’n thuneihna an atchilh luat vanga thudik leh thutak pawm aia vote hmuh theihna tur ngawt an ngaihtuah vang a ni ber. Chumi hmu pha mipui chuan zui tlak, an thu pawmtlak an hmu tlem ta em em ni pawhin a lang a.

“A dum chu a dum, a var chu a var,” ti ngam lo ram, khawtlang leh kohhran hruaitu kan neih miau avangin, mipui-in an thu kan awih lo pawh hi a awm hle tawh a. Dân rorelna (rule of law) kengkawh ngam lova, a hniak tam lam lam thu a kal mai mai, kohhran leh khawtlang hruaitu bakah, thuneihna chelh theihna atana vote hui theitu apiang thuawih mai kan neih miau avang hian, ngaihsan tlak leh an thu zawm tlak hi kan hmu vak tawh lo a ni mai thei a sin. Dân anga rorel ngam leh mipuiin an zui tlak hruaitu kan mamawhna hi a lian ta hle a. Kan Finance Minister hlun Pu John Lalsangzuala (fam) khan Mizote hi kaihhruai nuam tak kan ni tih hi nghet takin a pawm bur mai a. A dik thui hle pawhin ka hre thin. 

Kum 2008 kumtawp lama Mizoram Assembly inthlanpui-ah khan kum 10 zet eptu lama lo ṭhu tawh Congress party chuan hneh takin sorkarna an la a. Member 40 awmna Assembly-ah hian Congress hian bial 32 an la a ni. Heti taka mipui thlâwpna (mandate) hmu ta chuan an duh phawt chuan a ṭha zawngin Mizoram leh mipui an kai her dawrh thei tih a chiang a, an duh tak tak chuan nasa takin hmasâwnna pawh an thlen thei ang a, pâwl emaw sorkar officer-te pawhin khawlhkham an siam ngam lovang tih a chiang hle. 

Kum 2008 kumtawp dawn ṭepa sorkar ṭan an nih avangin hemi kum hi chuan engmah tak tak an ti hman lova. Kum 2009-ah erawh chuan kumtin a Mizote chin ṭhan ṭha lo leh senso thlak tak mai, halpuah leh halmawi hal chu tihtawp tumin, khatihlai a Home Minister Pu R. Lalzirliana ho khan an thawk a. Kum 2009 kumhlui thlahna leh 2010 kumthar lawmna hun a lo thlen chuan, mak tak maiin mipuiin thu an awih em em mai a nih kha. Mi tam takin thil theih loh hiala an ngaih kha a takin a thleng ta a. Kum 2010 kum bul lama sorkar thuchhuah hi i lo en nawn leh teh ang -

“Kum 2010 kumthar lai vela boruak bawlhhlawh léng vel leh ri bengchhengte chu Aizawl khaw chhungah a hmalam kum aiin nasa takin a tlahniam a; boruaka bawlhhlawh nawi léng vel hrim hrim (SPM) chu a hma kumah 104 a nih laiin tunah chuan 63 a ni ta. Hip luh tham leka te bawlhhlawh léng vel (RSPM) chu a hma kumah 46 a nih laiin kuminah chuan 31 a ni ta. Bengchheng pawh nasa takin a tlahniam a, kum hmasa lamah kumthar lai tak velin 68.4 db a ni a, kuminah chuan 44 db chauh a ni ta. Hei hi India sawrkarin zan hun bengchhen zawng tur a bituk 45 db aiin a hniam hret a ni. Sulphur dioxide leh Nitrogen dioxide te phei chu teh tham awm lo khawpin a tlem a ni. 

“Kumhlui thlah zan hian I & PR Department chuan an thlalatute Aizawl khawpui chhung fangkual turin a tir a. Halpuah/ Halmawi hal tum leh hal lai thlalak tur zawnga khawpui chhung fangkual te hian chutiang chu an hmu zo lova. Department pawhin lawmawm a ti hle a ni.” 

Hetiang hian kum 2010, 2011 leh 2012 te pawh halpuah leh halmawi tel lovin kumhlui thlahin kumthar kan hmuak a, a changkangin boruak a thianghlim a, a hrisel bawk. Dik tak chuan kan Home Minister leh he'lam a a tak a thawktute pawhin chhuanthamah ngaiin an lawm hle tih a lang. Chutiang a nih lai chuan inthlan kum 2013 khan Home Minister tel lovin, khatih laia Chief Secretary ho khan halpuah leh halmawi chungchang hi an sawiho leh a. Chutah chuan (Police DIG pakhat rawt chhuah niin an sawi) mipuiin halpuah leh halmawi an khap chhunzawm chungin, Police-in sorkar sumsengin hal tawh se, tiin rawtna a lut ta a nih chu. 

Halpuah leh halmawi tel lova Mizoramin kum 4 zet mai kumhlui thlah a kumthar kan lawm hnu hian, November ni 24, 2013 khan Home Minister hova thuneitute ṭhukhawm chuan khauh taka halpuah leh halmawi khap chhunzawm zel hi an rél a. Mahse, hemi kum hi Assembly inthlan kum a nih avangin inthlan result puan lai vel, Home Minister tel lova, (a rem chiah tawh lo) Chief Secretary Pi L. Tochhawng hova an sawihona-ah an rawtna chu, phone hmanga Chief Minister râwn ni a insawiin, sorkar huaihawta halpuah leh halmawi hal hi an titlu ta a ni.

Kum 2013 December ni 31 zan chuan Aizawl leh Bawngkawn Police Station-a police te chu Aizawl khawpui aṭanga lang chiang thei tura an ngaih, hmun 3 - Tuikhuahtlang, Laipuitlang leh Durtlangah te halpuah leh halmawi haltir an ni a, he’ng hmunah te hian magistrate duty tur ruat vek an ni a. Aizawl bawrhsap ruahmanna-in magistrate-te kaihhruaina hnuaiah police te hi a haltu-ah an ṭang ta niin Vanglaini chanchinbu-in RTI Act hmanga zawhna an chhanna-ah chuan tarlan a ni. 

Halpuah leh halmawi hal tur leina atan hian Fire and Emergency Services sum Rs 1,80,000 hman a ni a. Mipuiin thil hal lam pang an tih lohna atana district hmunpui tin a intihhlimna an lo buatsaih ṭhin senso atan, hemi kum hian Rs 6,10,000 chu semchhuah tho a ni. Hemi kum hian mipui lam chuan halpuah leh halmawi an hal lova, a thlirtu an ni a, mahse, an thinlungah chiang taka thil riak a awm thung. 

Kum 2014 thlah a, kum 2015 kum thar lawmna hun chu kum 2014 December ni 31 zan dar 11 bawr vel aṭang chuan a mak a makin Aizawl khawpui vengtinah halpuah leh halmawi an hal leh ta a. District hmunpui-ah pawh chuti tho chu a ni. Khami aṭang khan, hei, kum 7 a ral leh tawh a, kumtinin sorkarin na eltiangin halpuah leh halmawi hi khap kumtin mahse, an hal kumtin ta chu a ni a. Kum 2018 kum tawp lama Assembly  inthlanpui-ah Congress sorkar tla-in, MNF sorkar a lo ding a, sorkar thar pawhin na takin khap zui mahse an khap hneh bik ta chuang lova. Kan heti ta reng mai a nih hi. 

Ram hruaitu hlun, Pu J Lalsang­zuala thusawi ka’n tarlan tak ang khian, Mizote hi hruai nuam tak kan ni ngei mai a. Kawngdik a min hruai chuan kan ṭha thei viau ang tih hi a chiang reng. Mahse, kan tana thutlûkna siam a, dân siam a, thupek pawh chhuah theitu, thuneihna chelhtute’n thutlûkna dik lo an siam palhin, a nghawng pawizia chu a lang chiang khawp mai. ‘Hetiang hian awm tur a ni a, hei hi chu tih loh tur’ ti thei a thuneihna neitute’n thutlûkna dik lo an siam hi kan la tuar dawn chauhva. Mipui hian sorkar thu kan awih tur a ni kan tih lai hian, awih a pawm tlak tur hi kan sorkar hian thu a nei tur a ni ang. Chuti lo chu mipuiin sorkar thu kan awih loh hian dem theih kan ni lovang a, an thu awih tura min ngen tur pawh hian ‘moral right’ an nei bik lo a ni.