RORELNA DIK

Changkánna kan sawi rualin ram leh hnam hmasáwnna kan sawi tel ṭhin a. Mi tam tak chuan hmasawnna leh changkánna hi kan dahsâng lutuk a, khawvêla thil pawimawh ber emaw kan ti tlat a. A pawimawh êm êm rualin khawvela mihring nunah leh nunhona atâna pawimawh ber erawh chu a ni hauh lo. Hmasâwnna hian changkánna a keng nei chhap e, mahse, mihring nuna pawimawh ber erawh chu a ni hauh lo. Pawisa ngah hi hausakna a ni a, hausa zawng zawng erawh an hlim hauh thung lo tih hi kan ngaihtuah thlen a ngai a ni.

Kan ṭhenawm Manipur dinhmun hmang hian entirna i’n siam teh ang. Prime Minister Narendra Modi-a’n Bairabi leh Sairang inkar rel kawng siam thar a rawn hawn ni, September ni 13 khan Manipur a tlawh chho nghâl tih chu kan hre vek awm e. Manipur a chi leh chi inkara buaina, tharum thawhna namen lo a thlen ṭan kha May ni 3, 2023 a ni a. Hemi ni aṭanga chhût hian India ram thuneitu ber PM Modi hian thla 28 (kum 2 leh thla 4) ral hnu-ah ṭhenawm state hi a tlawh ve ta chauh a ni.

Mi 260 ṭhelhin nunna an chân a, in sáng têl meivápa a chan a, kohhran biak-in beih a nih dante, mi síng tel tak meuh meuh mahni inlum luah ngam lova an khawsak dánte kan hria. Chu ti chunga kan ram thuneitu Prime Minister berin India ram bung pakhata nasa taka tawrhna thleng ni si rei tak a tlawh loh chhante chu kan sawi phâk bâk a ni a. Loh theih lohna avanga an chief minister Nongthombam Biren Singh kaihhruai BJP sorkar paih a president’s rule puan a nih dánte, kum 2024 a Parliament inthlan a BJP MP tlinna ṭhin bial 2 a Congress candidate an tlin tâk dánte chu kan hre vek mai.

He mi piah lam hi a ni, sawi kan tum ber chu. Kan PM Modi khan Inrinni (September ni 13) khan Manipur tlawh ngei kha a ngai pawimawh hle a. A ruahman lâwk ang taka tlângmite chénna khawpui ber Churachandpur tlawh phawt hnu a Imphal khawpui tlawh leh kha tih ngei ngei a tum a ni tawp mai. He tah hian sawifiah deuh ngai a awm. Ruahman lâwk ang chuan Mizorama a hun hman tum dan chu Lengpui ṭumhmunah Indian Air Force thlawhna-in a rawn ṭum ang a, Lengpui aṭangin ṭhuampui helipad-ah rawn chho lehin chuta ṭang chuan lirthei hmangin Aizawl Lammual a pan ang.

Khaw awm dánin a zir loh erawh chuan lirthei hmangin Lengpui ṭumhmun aṭangin Aizawl Lammuala Bairabi leh Sairang inkar rel chawlhhmun hawnna inkhawm pui ber hmang turin a lo chho ang tih kha a ṭul thuta hun hman dán túr duan láwk chu a ni. Ruah a sûr ta ngei a, mahse, Lengpui aṭanga lirthei hmanga Aizawl pan ta lovin Lengpui ṭumhmun aṭangin Bairabi-Sairang rêl kawng hawn leh a behbawm hawn a lung phum kha a ti ta a, kan hawihai hlawm viau a nih kha.

Ruahmanna awm sa chu Aizawl aṭanga helicopter hmanga Churachandpur pan tlang kha a ni a. Khaw chhiat aváng bawkin a tih leh theih ta loh a. Mahse, a ruahman dan thlâkin thlawhna hmanga Imphal ṭumhmun a ṭum hnu-ah khaw chhiat aváng bawkin lirthei hmangin Imphal aṭangin Churachandpur a thleng ta a nih kha. Lengpui ṭumhmun aṭanga Aizawl Lammual kal zuam lo khân tharum thawhna awm rengna Imphal leh Churachandpur inkar kha lirthei hmangin a kal mai lawi a.

Ṭhenkhatin amah vengtu special protection group (SPG) thu a awih vang a ni ang, an tih kha a awihawm loh. Lengpui ṭumhmun leh Aizawl Lammual inkar km 37 vela hla, state ralmuang êm êm ni bawk si, helicopter-a Ṭhuampui helipad thleng kal theih loh thulha ruahmanna siam lawk bawhpelha Imphal leh Churachandpur inkar km 60 chuang, rambuai nasa tak ni zawk si lirthei hmanga a kal zawk lawi si khân chhan a nei. Imphal ṭumhmun aṭanga lirthei hmanga Churachandpur kal kha a hla satliah lova venhimna lam ngaihtuah chuan tih mai mai a ni lo. Mahse, chhan a awm.

Chhan a awm kan tih rualin Churachandpur a tlawh khan hmasâwnna hna thawhna tur project hrang hrang hawn leh lung a phúm kha cheng vaibelchhe 7,300 hu vel an ti a. A hnu-a Imphal khawpui a a let leh khân hmasawnna hna thawhna tur project chi hrang hrang cheng vaibelchhe 1,200 hu a hawng/lung a phum leh bawk a. Buaina, chi leh chi inchemhárna avánga nunna tam tak chánna leh tawrhna rapthlâk eltiang a thlen aṭanga kum 2 leh thla 4 hnu a tlawh ta chauh kha a ni a. Chuti chung chuan pawisa tam tham tak hmasawnna tur ruahmanna hian Manipur hliam a tidam hauh lo.

Hmasawnna hian remna emaw muanna emaw a thlen tel chuan’ loh chuan awmze nei a ni miau lova. A laimu ber zawk chu sap ṭawnga ‘justice’ an tih mai, Mizo ṭawng chuan ‘dikna’, ‘felna’, ‘rorelna dik’, (JF Dictionary) hi a ni a, a pawimawh ber pawh a ni. A bîk takin Mizorama chêng Mizote hian a tuartu kan nih loh chuan ‘justice’ hi a takin kan hrethiam lo fo. PM Modi pawh hian hmasawnna tur cheng vaibelchhe sang têl tak meuh meuh lung han phum raw sek sek, mipui, a bikin tlangmi, kan unau Zofate thinlung a dam phah lo. Hmasawnna a tiam hmanga thawi dam theih ngawt a ni miau lo.

Manipur a chi leh chi inchemhárna lo chhuak hi thinrim thut thil a lo ni palh hlauh a nih pawhin a hnu lama thil thleng en chuan he state a sorkarna chelhtute hriatpuina mai ni lo, remtihna mai pawh ni lo, ruahmanna anga Zofate nuai chimih tumna (pogrom/genocide) a ngaih theih a ni. Manipur state a sorkar chu a sangawi-zawnpui Delhi lamin ‘double engine’ an ti mathlawn lovin a mit a siai san bawk. Chu tawrhna leh natna, rorelna dik rahbehna chu kawngpui thar sial leh hostel din tih vêl mai mai a thawi dam chi a ni lo. A thawi dam theihna awm chhun chu ‘rorelna dik’ (justice) a thlen chauhin a ni.

Kan ṭhenawm state a hnam tam ber Meitei-ho leh Meitei rorélna sorkarin hnam tlem záwk Zofate nuai chimih tuma an beih lai khân tualthah, hmeichhe pawngsual leh mihring dikna leh chanvo rahbeh a ni a. Sorkar ralthuam dahna hmun (armoury) aṭanga Meitei-hovin sorkar remtihna ni ngei a lang a silai leh a mu an thiar chhuah nguah nguah lai khan sorkar kha a kha a chih tlat. Kha tianga an mihring pui ngeite laka hnam tam zawkin a tlêm zâwk an duh thâla an sawp khân, ‘rorélna dik’ (justice) chu rahbeh a ni a, Mipui thlan sorkar ngei-in a thlâwp satliah lova, lawmman a hlán hial a ni lo’m ni?

Meitei hnam ve tho rorellai party ni ve lo MLA-te an Arambai Tenggol mi-leh-sate’n mipui hmuh lai ngei a kut hial thlâka an cheksawlh lai a chengkawl zaipawl ang mai a ngawi reng kha tih laia Manipur sorkar lakah khan rorelna dik beisei theih a ni lova. President’s rule a dah a nih hnu a Union Home Secretary ṭhin ngei mai an state larsap atâna ruat a nih hnu pawh hian he state tlángrama chéng Zofate chuan rorélna dik an la hmu ta chuang lova. India ram thuneitu ber PM-in a tlawh a, cheng vaibelchhe tam tak hmasawnna hna thawhna túr a tiam chung pawhin an tân chuan ‘rorélna dik’ chu vána rah ang mai a la ni ta fan a nih hi.

Tun dinhmunah Manipur-ah hian tharum thawhna a awm lêm lova, chumi aváng chuan remna leh muanna a awm tihna a ni lo. Remna leh muanna chu lungawina tak chauhvin a thlen thei a, lungawina tak chu ‘rorelna dik’ chauhin a siam thei a ni. Rahbeh leh hnuai chhiah, dik lo taka tihduhdah ni a inhriate’n tharum an hman loh vang mai-in muanna a awm tihna a ni lova, rorélna dik hmu a an inhriat hunah muanna tluantling a awm chauh ang.

Tharum thawh a midang chunga hleilen hmangte’n thuneitute an duh duha an tihkawi theih chuan midang pawhin tih ve an tum anga, an entawn ve zêl ang. Chu chuan buaina lian zawk a cho chhuak zél dawn. Dán bawhchhetute hrem lova dán hnuaia thuneitu (constitutional authorities)-te’n an hlahthlem a, dan bawhchhetute’n an duh duh an phût ngam chhûng chuan rorelna dik a awm thei lova, remna leh muanna tluantling a awm thei hek lo.

Hei hi chiang taka kan hriat a ngai a ni. Bible-ah pawh “A thiam zawk thiam loh chantirna tûra thamna pawh la ngai lo mi chu…” tih kan hmu. Sorkarin hna lâk emaw, eng thilah pawh dik taka a tih a ngai ang hian kan tualzâl nun, khawtlânga kan chenhona, kohhrana kan awmhona leh rorelna court-ah thleng pawh rorelna dik a awm phawt chuan he ram hi ram nuam a ni ang a. Rorelna dik awm lova, inrahbehna hmunah chuan ram a nuam lo mai ni lovin helna leh tharum thawhna chhuak thei reng a ni zawk tih hi kan hriat reng a ngai a ni.