PAWISA NOTE THI

Prime Minister Narendra Modi hi amah sawiseltute chuan rel-a thingpui zuar ve mai mai thin niin an sawi fo a, mahse a thiltih en hian hmathlir thui tak nei leh ram hruaitu nih tling tak a nihna kan hmu chho ta zel mai. Prime Minister a nih hnu kum 3 chhung vel hian India ram mipui huapzo ruahmanna a kalpui ta nual a. ‘Financial inclusion’ tihte tuipui-in India rama puitling zawng zawngin an theih loh pawhin chhungkaw tinin Bank Account an neih theihna tur leh chumi hmanga insurance te an tih theihna’n ruahmanna siam a ni a. ‘Digital India’ tihte chu ‘a ti lutuk mang e’ tia thenkhatin hlawhtling mai theilo tura an sawi lai in a tangkaizia kan hmu chho mek a. A hmachhawp leh kalpui mekte hian mipui tan harsatna a keng tel chungin nakina hlawkpui theih tura ngaih a ni hlawm. A kaihhruaina hnuaia sorkar laipui-in a tum pawimawh ber zinga pakhat chu a taka pawisa fai khawih vak ngai lova engkim deuhthaw tih theih (cashless transaction) a ni.

Sorkar laipui-in Rs 500 leh Rs 1,000 tlang a tithi (demonetized) thut a; ram pum buaia an buai laiin keini ram kilkhawra awm phei chu kan buai viau mai. Hetiang taka kan buaina chhan ber hi cheng za note leh a hnuailam hman tur a tlem vang a ni ber a. Pawisa pe chhuaktu ber Bank lamin kan pawisa fai mamawh ang an neih loh avangin sumdawng lian aṭanga mahni thlai thar zuar thlengin harsatna namenlo an tawk a; bungraw man to deuh leh thil man tlawm leitu thlengin harsatna kan tawk bawk a. Pawisa kir tur awmlo kha kan buaina ber chu a ni hlawm.

Modi-a’n hetianga pawisa tlang hraw chin a tih thih thut chhan hi pawisa lem (counterfeit currency) hmanga firfiakte’n ram himna tiderthawng khawpa thil an tih theih tak vangte leh ruihhlo leh ralthuam tawlhrukna senso atana hman tangkai a nih vangte a ni a. Mi duham leh parau hovin an eiruk leh diklo taka an sum hmuh an chheprelh chhui chhuahna tur atana he thil namenlo tak hi tih a ni bawk.

Hetianga nasa taka mipui tawrhna thlen thei tur thutlukna siam hi thin namailo tak, mi huaisen tan lo chuah tih mai ngam loh tur chi a ni. Mizoram sorkar hnathawkte hian hun engemawti aṭang khan Bank kaltlangin hlawh an lo la tawh a; an hlawh kha an bank account-ah an thawhna department-in thunin ATM card emaw cheque-in emaw an duh dan danin an la chhuak tawh mai. Chutiang chu ni lovin tunhma ang khan department tin, district tin leh office tinin pawisa fai-in hlawh la la phei sela chuan tuna kan buai dan tur hi namenlo tak a ni ang. Hei hian chiang taka a lantir chu sumfai hmang kher lova thil tam tak kan lei a, pawisa fai tel lova thil tam tak kan ti-a kan dawng thei tawh a, chu chu kan hman thiam chuan a tangkai em em a ni.

Tunlai-ah chuan mi tam takin thlawhna leh rel ticket zawrhna hmun (Travel Agency) ah te kal kher lovin mahni in lum aṭangin ‘online’in ticket an la tawh a. Loan an lak pawhin lehkha an tihfel hnu-ah an account-ah an rawn dah a; a rulh leh lamah pawh an hlawh lakna account hmang ni lo account danga an rulh paw’n pawisa fai-a la chhuaka dahluh leh kher ngai lovin e-transfer in an pe tawh mai a, mahni inlum
aṭanga tih theih vek a ni. Mi tam tak chuan anmahni bakah an chhungte leh thiante Mobile phone top-up pawh online hmangin an ti vek tawh mai a, computer bakah mobile phone vek hmangin an ti tawh mai a ni. Mobile phone bill-te pawh mi tam takin a hmuna kal lovin online-in an pekna a rei tawh niin an sawi.

A bikin thalaite chuan a taka bazaar-a kal kher lovin inchhung lum aṭanga thil lei an uar ta hle a, thawmhnaw, pheikhawk, tlereuh leh an mamawh chitin tih theih deuhthaw chu internet bazaar (online shopping) hmangin an lei chur chur a. Phairam hla taka sum tam tak senga kal ngailo mai pawh ni satliah lovin man tlawm zawkin, a man bak senso belh ngai lovin an computer thutchilh emaw an mobile phone kheuh neuh neuhin emaw an duh ang ang an chah thleng zung zung tawh mai a ni. Mizoram hi he sumdawnna hian a nghawng len ve tawh em avangin ‘online shopping’ hmanga bungraw lo lut aṭanga chhiah lakna’n sorkar pawhin Mizoram Entry Tax Act a siam hial a nih kha.

Hetiang khawpa Mizoram mi tam takin pawisa fai khawih ngailova sum an hman ve tawh lai hian kan sorkar chu a hnufum khawp mai. Sorkarin chhiah (tax & non-tax revenue) leh thil hman man (service charge) a lakna hrang hrangah online a pek theih (e-payment) kan la neilo niin a lang a, ka hriat sual loh chuan Power and Electricity department hian tlem lai deuh khan online a bill pek theihna an siam a; an titawp leh tawh. Kan kawlphetha hman man bakah kan tui hman mante hi hun heha rei tak tak intlar ngai lova online hmangin inchhung lum aṭanga pek theih hun a nghah hlelhawm hle a. Kan leiman chawi tur bakah AMC lamin Property Tax an tih thleng hian mahni inlum aṭanga pek theih dan ruahman hi sorkar mawhphurhna leh an tihtur ngawih ngawih ni awm tak a ni.

Department emaw office pakhatin emaw vengtu pawh awm si lova mipui bill pek tling khawm, pawisa fai cheng nuai tel an kawl thin hi chu a fel tawhlo satliah lova tun ang hunah hi chuan a zialo takzet a. Office hnathawk tan thlemna do zawh loh a hlauhawm a, misual, thil ruk leh mi rawk ching tan hun remchang a siam sak bawk a. Office building kang thut pawhin mipui sum tlingkhawm hi hun reilote chhungin engmah lovah a chantir thei a ni. Police-in an ven loh sorkar office-a cheng nuai, vaibelchhe tel kawl piahlamah an office aṭanga Bank-a dahlut tura an kalna kawngah pawh thil duhawmlo thleng thei a tam lutuk. Chuvangin, tunlai khawvel thiamna hmanga sumfai kawl leh khawih tlem thei ang bera sum chet tir ve hi a hun tawh hle.

Kan tunlai khawvelah chuan engkim mai hi kan kawtkai-a dawn theih a ni deuh thaw tawh a, chutiang tur chuan sorkar laipui hnuaia Ministry leh Bank-te bakah agency hrang hrang hian namen lovin tan an la a. Chutih laia Mizoram sorkar hnuai bika hmasawn tum hauhlo ang maia kan awm reng mai hi chu inenfiah chu a ngai a ni. Mizoram sorkar hi lo changkang (advanced) hret sela chuan pawisa hraw ber pahnih tih thih hian heti takin min nghawng nalo deuh ngei ang.

Chuvangin pawisa fai khawih chet ngailo thei ang ber leh mipui mimir tana hun leh tha hehlo thei ang bera kan sorkar hian ruahmanna a siam zung zung a hun tawh hle. Information and Communication Technology Department-a an mithiam pakhat chuan online hmanga chhiah leh bill sorkara chhunluh theihna tura ‘e-payment’ ruahmanna siam hi ni khata tih theih mai niin min hrilh tlat mai a; a department leh sorkarin tih tak taka tih duhna an neih chiah a pawimawh niin a sawi bawk. Chuti a nih chuan enge kan la nghah?