Guest writer
HC Vanlalruata
LENGPUI ṬUMHMUN CHINGCHIVET
Mizo zînga buaithlâk zet chu thil sawi nawn a ngai fo ṭhin hi a ni. Chuvangin Lengpui ṭumhmun chungchâng pawh hi a chepa-kai-in sawi leh phawt ang – a bul bál hre lo kan lo la kuh ṭul tâk palhin. Mizoramin thlawhna ṭumhmun a neih chhun Lengpui ṭumhmun hi Aizawl khawpui aṭanga khaw thlang lam km. 31 vela hla a awm a ni a. Kum 1998 December ni 12 khân kha tih lai a Deputy Prime Minister Lal Krishna Advani khan a hmunah a rawng hawng a nih kha.
Lengpui ṭumhmun siam puitlinna atan hian Finance Commission sum cheng vaibelchhe 57, Planning Commission sum cheng vaibelchhe 40 leh nuai 92 bâkah Mizoram sorkar pawisa cheng vaibelchhe 21 leh nuai 5 sén a ni a. A tira senso zawng zawng hi cheng vaibelchhe 118 leh nuai 97 a ni. Siam puitlin a nih hma leh hnu hian kum tam tak chhung hi Mizoram sorkarin sum harsa tak chungin a enkawl chho a. Thlawhna tui thunna (refueling station) pawh hi hawn a nih aṭanga kum 11 ral hnu-ah kum 2009 khan Indian Oil Corporation (IOC)-in a rawn bun ta chauh a, a hma zawng chuan state sorkarin a buaipui char char a ni.
Hawn a nih hlim hian Lengpui ṭumhmun leh Kolkata inkârah Alliance Air enkawl Boeing-737 chu chawlhkâr khatah vawi 3 a thlâwk ṭan a. Hawn a nih aṭanga kum 27 a tlin hma-in Lengpui ṭumhmunah hian thlawhna hi Delhi, Kolkata, Guwahati, Shillong leh Imphal thlâwk a awm ta a. Chawlhkar khata thlawhna lút leh chhuak hi vawi 3 aṭangin tun ṭhal lai-ah chuan chawlhkar tinin vawi 37 rawn lut leh 37 thlawk chhuak a awm ta ziah a. A vaia chawlhkhar khata Lengpui ṭumhmuna rawn ṭum leh thlawk chhuak chu 74 a tling tawh tihna a nih chu. Delhi khawpui ‘direct flight’ pawh nitin a awm bâkah Nilaini, Zirtawpni leh Pathianni-ah vawi 2 thlâwk a awm ziah ta bawk a ni. Kum khat chhunga lo lût leh chhuak zât hi thlawhna 4,663 zet a ni.
Thlawhna a chuang/zin zât (passenger footfall) pawh hi a pung chak êm êm mai a. Nikum January ni 1 leh December ni 31, 2024 chhûng khan thlawhna 2,331 lo ṭumin vawi 2,332 a thlâwk chhuak thung a. Lengpui ṭumhmuna lo thlâwk lût zât hi mi 2,49,733 an ni a, thlâwk chhuak zât chu mi 2,53,766 an ni a. A vai a Lengpui ṭumhmuna nikum chhánga rawn thlâwk lût leh chhuak zawng zawng hi mi 5,03,509 (mi nuai nga leh sang 3 chuang) an ni a, kan khawpui ber Aizawl khawpui a mipui chéng aiin an tam zawk daih tihna a nih chu.
Hei mai hi a la ni ta lo cheuva. Nikum (2024) chhûng khan bungrua (cargo) hi kg, 4,79,988 rawn phurh luh a ni a, phurh chhuah zât hi kg. 1,73,314 a awm bawk. Hei hi thlawhna a zinte bungraw ken ni lovin bungraw lâkluh leh thawnchhuah zât a nih awm chu. Kum 2022-23 chho khan Mizoram sorkar sum ni lo, Development of North Eastern Region (DoNER) ministry leh a dang dang aṭangin Lengpui ṭumhmun cheina turn sum engemawzat hmuh a ni a, Terminal building leh a chhehvel pawh chei a ni.
He tih rual hian kum 2023 August thla khan sorkar chuan Lengpui ṭumhmun tihchangtlunna atan hian cheng vaibelchhe 950 a dîl a. Kha tih lai a union minister of state for DoNER Banwari Lal Verma khan a thuphungin a lo pawm tawh nghe nghe a. Cheng vaibelchhe 500 chu thlawhna tlánkawng pakhat (parallel runway) siam belhna atâna ruahman a ni a. Cheng vaibelchhe 450 chu a ṭumhmun hrim hrim siamṭhata tihchângkánna tur a ni. Kha tih hun laia Principal Consultant (Aviation) Wing Commander J. Lalhmingliana chuan hei hi a hmin sa tawha ngaih a nih lai-in Mizoram assembly inthlan puan chhoh a nih mai tâk avangin a puitling ta lo a. Sorkar thar lo piangin a bawhzui ta miah lo niin a sawi.
Lengpui ṭumhmun a thlawhna tlánkawng hi a chhah leh ngheh zawng ‘Pavement Classification Number’ (PCN) an tih mai chu 36 chauh a ngaih a ni a. Chuvangin thlawhna lian leh rit chi Airbus A-321, Boeing-757, leh bungraw phur chi thlawhna liante ṭum leh thlawh chhuahna túrin a ṭha tâwk lova. An service dawn a nih pawhin a phurh theih zât mihring leh bungrua a dawl zo lo a. Tuna thlawhna tlánkawng hman lai mêk hi a PCN tisâng túr chuan siamṭhat a ngai dawn a, siamṭhat chhungin thlawhna ṭumhmun hi kum têl tak meuh khár a ngaih dawn si avangin Lengpui ṭumhmun khár kher lova tihdan awm chhun chu thlawhna tlánkawng dang (parallel runway) siam ngei a ngai ta a ni.
‘Parallel runway’ hi keini ang mi mai mai, technical thil hriatna nei lovin kan hriat thiam dan túr chu – túna Lengpui ṭumhmun thlawhna tlánkawng sîr/zâwna tlánkawng dang siam tih a ni mai áwm e. Mithiamte sawi dán chuan túna kan thlawhna tlánkawng 8,200 feet (km 2.5) aia thui zawk, km 3.2 zeta thui a siam theih niin an sawi a. Chumi atân chuan kum 2023 khan Mizoram PWD pawhin concept paper an siam a. Sawi tawh angin DoNER minister of state pawhin a thluphungin a lo pawmpui tawh ni a sawi a ni a. Hemi kum Mizoram assembly inthlan avanga bawhzui tâk loh a nih ber awm chu.
He tah hian tehkhin thu sawi ngai a awm tlat mai. Shillong thlawhna ṭumhmun (Umroi) tlánkawng khu feet 6,000 leka thui a ni a. Boeing-737 leh Airbus-320 ṭum theihna atân buatsaih ve leih leih chauh a ni. Lengpui ṭumhmun aia upa fe a ni chungin. High Court-a public interest litigation (PIL) hial thehluh a nih hnu-ah tihchangtlunna turin Airports Authority of India (AAI) chuan cheng vaibelchhe 500 sênga tichangtlung túrin court thupêk angin an kalpui dawn mek a. Chutih lai chuan Thailand Ambassador chuan kumin kum tawp lamah Shillong leh Thailand inkâra thlawhna thlawhtir tum a nih thu tunhnai khân a puang ta tlat mai.
Chu tiang chu hmarchhak state dangte an nih mêk lai hian keini erawh chu sorkarin Indian Air Force (IAF) kuta hlan ngawr ngawr ringawt hi a tum niin a lang a. Dodálna a nasa hlde a. Central sorkar, a bikin union home minister Amit Shah-a’n AAI kut zâwka hlan a nih theih na’n a kan chief minister a sawipui tawh hnu-ah pawh sorkar beng-a-rawngah a lût lo tih a lang reng mai. Lengpui leh Sihphir rama cheng vaibelchhe tam tak sênga ram an lo lâk tawh, IAF hnêna hralhna sum fanghma-no-ei duh vánga mipui tâna ṭha túr pawh ngaihtuah thei lo khawp an ni ta mai em ni tih hi chhût tham a ni ta tlat mai. A ṭul chuan hemi chungchâng pawh hi kimchang zâwkin kan la rawn phawrh mai ta lawng.
Eng pawh ni se, thil lang chiang tak chu sorkar hian Lengpui ṭumhmun hi a ngaihthah a ni. Tun thla ni 3 khan Guwahati pana thlâwk chhuak túr IndiGo thlawhna chuan thlawhna tlánkawng hi a tai khawk a, a ṭumhmun pumpui an khár phah a. Kár kalta Thawhṭanni khân namên lovin Lengpui pan túr leh chhuak túr an buai leh a. A chhan chu Lengpui ṭumhmun aerodrome license tawp ni a ni a, Director Civil Aviation (DGCA)-in a rawn tihnunsak si loh avángin pilot-te an thlawk lút ngam lo a ni. Thla 3 vel chauh license hi tihnun ṭhin a nih chhan chu kan thlawhna tlánkawng a rin duap luat vang a ni a. Sorkâr ve riang ruang he tianga awm a, kan ṭumhmun neih chhun ngaihthah a ni mai hi eng ti vai zai nge ni ta ngai?
Mi ṭhenkhat chuan Lengpui ṭumhmun siam a nih dawn leh a hnu thleng pawh khân an sawi hnawm nasa a. Inchîmralna hmanrua tura sawi an awm rualin choak pawh a ṭum lovang tih huai tak taka sawite, milian leh hausate nawmchenna mai mai túr ang chauhva sawite pawh an awm. Mahse, a chhawr ṭangkaitute hi an hausak váng ni lo, damlohna aváng thlenga thlawk lo thei lote thlengin an kim biai tawh a ni. Kan neih chhun a nih piah lamah heti khawpa kan hman ṭangkai ni si ngaihthah a ni hi dem túr an awm a nih chuan sorkar a ni ang.
Sorkâr hian amah mai chuan sum harsatna avangin a enkawl zo lo a nih pawhin central sorkar nawrin AAI hmangin (Shillong ṭumhmun angin) a rawn thuam ṭha thei ngei ang. Sawi tawh anga ruahmanna awmsa tak ngial pawh bawhzui a ni lo hi a lungchhiatthlâk takzet a ni. Central sorkar inhuamna pawh kan sorkarin a bawhzui duh lo leh zêl hian ngaih a tiṭha ta lova. IAF kuta hlan tuma hmalâkna-ah hian manṭang ei an awm tawh em ni tih ringhleltu an pung zél niin a lang. Sipai kuta hlan a nih vaih chuan mipui kan chêp dawn tih hi hmun dang dangah kan hmu tawh. Chuti chunga an tilui a nih chuan sum leh pai a mimal hlâwkna lo nei pawh ni se mipui an lungawi loh chuan politics-ah an thlán an lai ngei ang le.