KAWNG CHHIA

Kan ram chhim leh hmar, chhak leh thlangah hian kawng ṭha tak hi a vâng êm êm mai tih chu kan hre vek a. Lunglei aṭanga khaw thlang lam, Tlabung panna kawngpuite chu a chhiat dan a namên lo khawp a, nikum lamah pawh buhfai phur truck leh zin veivahna maxicab neitu leh khalhtute pawh an lo nuar tawh. Lunglei chhim lam Lawngtlai leh Chawngte thlengin kawng ṭha a lawi kan nei ngai meuh lova, a chhe êm êm reng zâwk a ni. Hmun dang sawi túr a tamin kan sawi sêng lovang. Aizawl khawpui aṭanga Tripura pawhtu Mamit district lam kawngpui chhiat dán namên lo lutuk pawh hi sawi-in a siak lo.

Kawngpui pawimawh tak mai pakhat, World Bank sum hmanga siam tlang, Aizawl-Thenzawl-Lunglei kawngpui hi Aizawl leh Thenzawl inkar chu, mi state kawngpuite tluk lo mah se, a zia-awm viau a. Thenzawl leh Lunglei inkar hi a ṭha ngai meuh lo thung. Kawng dang tam tak chu sawi loha lêng a ni hlawm. Aizawl leh Mamit inkâr kawngpui phei hi chu National Highway hming pu ve si-in zawh hrehawm tak a ni tluan zak a. Siam ṭhat a nih pawhin fúr khat a daih ngai meuh lo. Khu kawng tho, kan ram hruaitu leh sorkar mi pawimawhte’n an hman rim êm êm Lengpui ṭumhmun panna kawng pawh a chhiat rei tawhzia kan hria.

Kawng dang hi a lo ṭha vak lo a nih pawhin Aizawl leh Vairengte inkâr kawng chhe lutuk hi chu a zahthlâk tawh lutuk a ni. Mizoram châklâkna kawngpui ber, Assam néna kan inthlawh-pawhna kawng lian ber hi ṭhat ve deuh châng awm mah se a chhiat hun a tam zâwk a. Kum 2017-2018 chho vêl khan a chhe viau tih kan la hre áwm e. Nikum leh kumin ang êm êma a chhiat hi chu a la awm lo ni-in he lai kawngpui zawh ṭhang truck khalhtute’n an sawi.

Mizoram pumpui a chéng mipui tâna kawngpui pawimawh ber, a state pumin kan châklâkna ber heti khawpa a chhia hi chu sorkar nêp vang tih loh theih a ni lo. A hma a zia-awm deuh, Kolasib khawpui chhung leh Vairengte inkâr pawh namên lovin a chhia a. Hman lawk khan ka tunu nen Hailakandi kan zuk kal a, Bairabi pelh aṭangin kawng a lo ṭha em em mai a, an district inkâr kawng, an state pum châklâkna kawngpui pawh ni lo, ṭhatzia a hmuh khân ka tunu chu a thin a rim ringawt mai a ni. Chu chu kan dinhmun a ni miau mai.

Kan hriat ṭheuh angin Mizoram hi kan intodelh lo êm êm a. Kan ei ber buhfai kan thar chhuah ve hi kum khat (thla 12)-a thla thum ei pawh a tling awm love. Thlai ṭhenkhat hi a thar vánglai chuan kan intodelh ve lek lek a. Chutih lai-in Mizoram pawn aṭanga kan châwkluh hi a tam zawk a ni a. A tel lova kan awm theih hauh loh petrol, diesel, eirawngbawlna gas, chi, chini, bawnghnute, purun sen leh purun var, alu, dailuah leh thil dang tam ber hi Assam aṭanga kan lakluh a ni a. Kan ei ber buhfai pawh khulam aṭanga châwkluh vek a ni.

Chu mai a la ni lova, sa chi hrang hrang leh artui-ah pawh kan intodelh lo nasa a, bawng hi Myanmar lam aṭanga lakluh bâk chu phailam bawngsa hlîr kan ei bawk. Ar kan vulh ve pawhin arnote leh a chaw thlengin phailam aṭanga kan lâkluh vek a ni a. Sawi kim sén a ni lo. Chu chu kan ram dinhmun dik tak a nih miau avángin kawngpui chhe lutuk, a bîk takin kan châklâkna kawngpui chhia hi mipui-in namên lovin kan tuar a ni. Kan nitin mamawh ei leh in bâkah insakna bungrua a huna lo thleng thei lo ringawt pawh hian ṭul lo tawpah sum min sén thlawntir nasa ta hlê mai.

Kawngpui chhia tuar nasa ber chu lirthei hmanga eizawngte (lirthei neitu leh khalhtu) an ni awm e. Lirthei hmanga eizawngtu tam ber hian bank aṭanga pawisa pûk chawpin lirthei an lei a, registration leh neuh neuh bâkah kum tinin road tax an chawi bawk a. Lirthei nei hrim hrim tâna chhiah chawi neuh neuh a tam rualin anni hian an chawi tam deuh awm e. Diesel man a to chho zel a, chumi piah lamah nikum aṭangin cess chi hnih sorkarin a la a, litre khat zêlah Rs. 4 an chawi belh a. An tlán tamna ber kawngpui a chhiat lutuk avángin ni khata lehlang thei túra ngaih khan tunlai hi chuan ni 4 te, ni 5 te hun an hman a ṭul a.

Chu chuan a hrin chu diesel an hman nasa takin an hman belh a, an senso a let aia tam daih a nih phah ta a. Kawng chhia a an insawh chhia a, a ṭhen phei chu an tlu a, an tâng bawk a, chu vang chuan hun an khawhral a, sum an sén belh bâkah truck siamṭhatna atâna an senso hi uiawm tham a ni. Mizoram Truck Owners’ Association hruaitu pakhat chuan, “Bungraw phur a kan tlán ai-in bank a kan sum pûk rúl reng chung pawh hian kan din hian kan hlâwk tawh zâwk a ni,” a ti hial a ni. An dinhmun hi a ṭha lo ngawt mai.

Kawngpui siamṭhat kawnga hlawhchham sorkar pawh hian a hloh ve tho mai. Bungraw phurh chhuah a tlém a, a khawtlai hian state GST (chhiah) chawi a khawih pha a. Bungraw lâkluh leh hralh a tlém chuan chhiah an khawn tam thei bîk lo. Sorkar chhiah lâk tamna ber pakhat petrol leh diesel phurh luh a tlém a lei túr a awm mang loh chuan khaw lai-ah lirthei chhuak vâk a tlêm a, sorkarin a chhiah lâk ṭhin pangngai bâka cess a lâk belh pawh a hmu tlêm lo thei lova, a hloh ve tho tihna a nih chu.

Nikum leh kumina kan kawngpui zawng zawng a chhiat êm êmna chhan bul ber pakhat chu ṭhal lai, hnathawh theih lai a kawng siam a nih loh váng a ni. Kan hre ṭheuh a. October thla táwp emaw November thla bul tê-ah ‘airuah’ a sûr ṭhin a. A nihna takah chuan October thla chawhnu lam aṭang hi chuan kawng siam hna hi chak taka thawh theih a ni a. Ruah bawhawk rawn thlen hun hi kum tin a dang chungin thla 5 chhûng hi chu buai hauh lovin hna a thawh theih a ni. Fúr ruahsúr hun leh ṭhâl hun chhûng hre reng chung si a, hna thawh theih lai a thawh a ni lo ṭhin hi kan ram kawng chhiat chhan bul ber chu a ni.

Kumin hian hei hi kan mitin kan hmu a, kan bengin kan hre bawk. Fur vanglai-in Sairang leh Kawnpui inkâr kawng chhe lutuk kha siam kan tum a. PWD minister kha rorellai ZPM legislature party-in a hna thawh dán túr an rélpui hial a. An thurolum angin minister/MLA-in a inchhawkin an zu vil ta ngei a. A khuar zual hnawh ve mah se, thla khat a liam meuh chuah a chhe leh sa tliah lova, a hma ai-in a chhe zawk a ni awm e. Hna thawh hun (working season) ni lova hnathawh chu awmze nei thei a ni lo. A thawh hleih theih tawh loh hnu chuan kan larsap leh chief minister ho pawhin kawng siam vil se a sawng-saw-hlawt tawh chuang lovang.

Kawngpui chhiat chhan pakhat leh chu a siamṭhat kawnga mawhphurtu PWD leh Ministry of Road Transport & Highways (MoRTH) te leh Border Roads Organisation (BRO)-te inthlahdah váng a ni a. Mizoram mipui hi min zah hauh lo tih an tilang hnemin an tilang zing tawh a. Sorkar an hlau lova, sorkara kawng siam lama mawhphurtu kan PWD engineer-te an hlau hauh lo bawk tih a lang reng a. Hei hi hnungthak inhiah-tawnsak (quid pro quo) in a hrin a nih kan ringhlel ṭhup awm e. Uicho tak ngial pawhin chaw petu kut chu a sehsak ngai si lova. Tuna MoRTH hnuaia NHIDCL enkawl kan kawngpui enkawltu contractor, a Zo emaw a Vai emaw hian hlauh an nei lo ni berin a lang.

Tun hnai khan Bombay High Court chuan kawngpui chhia hi India Constitution article 21-na bawhchhiatna nasa tak a ni tiin thutlûkna a siam a. “ṭawngka a sawi (lip service) mám mai chi a ni lo,” a ti bawk. Kawng khuar nasa vanga lirthei chhiatna thlengah zangnadawmna pe túrin sorkar a hriattir a ni. Mipui hi kan harh a hun ta hle mai. Tun ang mai mai a sorkar, central sorkar corporation lian leh an hnuai a contractor-te’n kan ram chhûng ngei a min tham lo tak mai a min bawlzán reng mai hi ka sepui-ruah-tuar tlawk tlawk kumtin mai túr a ni lovang. Tharum thawh a ṭha love, mahse, dán hmanga dikna laltiang lek a nih theihna tura tha kan thawh erawh chu a hun ta takzet mai. Ngawi renga khawvár nghak lovin, khawvâr thlentir túrin i che chhuak tawh ang u.