Guest writer
HC Vanlalruata
CHIN DAN THALO
VANGLAINI November ni 11 chhuak phek hmaa khan chan-chin thar lian ber (lead story)-ah khan “Sipai tan tum Mizo thalaite zingah medical paltlang zo lo an tam - Recruiting Officer” tih thupui (headline) hmangin chanchinbu dang ziah ve lem loh thu thinthawng ang reng tak kan lo chhiar a. Kha zet kha chu a zialo satliah mai ni lovin, Mizo mipui, a bikin thalaite’n zir tur kan ngah zia leh kan chin dan (life style) thalo kalsan tur kan ngahzia a tilang chiang hle a. Sipai tan tuma intlar zinga a zahve zet mai chin dan phung thalo an neih avanga hnawl an ni kha zahthlak a tling a ni.
Chanchinbu hian Army Recruiting Director Colonel Manish Natu thusawi ziak chhawngin an hriselna endiknaa tla zinga a zahve deuh thaw (40%) chu kuhva, supari leh thilthalo dang ei nasat vang leh mei an zuk nasat vanga an lei (tongue) dum lutuk, failo leh ha bal lutuk leh diklote an ni a ti a. Za zela 30 vel chu ruihhlo lo ti tawh thin, ruihhlo an tihnaa hriauva an inchiuna hnuhma avanga hnawl tak an ni. Heng bakah hian 15% vel chu lirthei chetsual avanga taksa hmun hrang hrang felhelhna an neih avanga hnawl an ni a, 10% vel chu zu nam chunga an intlar avanga hnawl an ni a; 5% bawr vel chu an taksa-an ziahran (tattoo) vanga hnawl an ni.
Aizawl Chanmari VCP a nih laia Pu Rosiam-ngheta’n vaihlo aṭanga siam thil ei chi a do avanga ‘Tiranga VCP’ tia koh a hlawh lai khan tu-khaw-kha mahin ‘vaihlo aṭanga siam ei leh hmuam chi tam tak ‘Gutkha’ an tih mai ho hi a that lohna kan la hre vak lova, tam tak phei chuan kan hmelhriat lem lovin a hming pawh kan hre lem lo. MHIP lamin a hnu-a tihtak zeta an do tak avang leh a that lohna leh hriselna a tih chhiat theihzia an tlangaupui hnu khan mipui mimir chu kan thangharh a, naupangin an ei pawhin tih tak tak deuhvin kan khap tan a nih kha.
Kumin kum bul lamah khan Aizawl-a private DamdawiIn pakhatah hian nula la naupang ang reng tak, kum 24 bawr vel mi hi a thi a. A thih chhan uluk deuhva kan han zawh chian chuan ‘Gutkha’ ang chi a ei nasat luat avangin a ril kha hmun engemawzatah a pawp a lo ni a. A hre chiang leh ICU a a awmlai vela an chhungte damlo awmpui vete chuan na a tihzia leh a khawngaihthlakzia an hrilh fak a ni. Meizial zuk avang leh vaihlo kaihhnawih hmuam emaw ei emaw vanga cancer leh natna dang dang vei an sawite, natna dang dang a kaihhnawiha a kaih chhuah theih dan doctor-te sawi hi ka lo ngaithla-in ka lo chhiar tam ve fu tawh a, mahse, a taka tuar he nula ang hi ka la hre lem lo. Ka ngaihtuahna a kal thui phah hle mai.
Mizote zingah hian insum theihna hi a tlem deuh em ka ti fo thin a. Sakhuana chungchangah emaw ruih theih thil leh thil dang dangah pawh hian tunlai tawng takin kan ‘over’ deuh thina hriatna a awm tlat thin. Ei luat leh insum theihloh vanga thau lutuk leh hriselna-in a tawrh khawpa ei leh ina insuamlo hi Mizo zingah kan tam hle a. Tunhma, lo nei-a ei kan zawn deuh vek lai, thawkrima kan taksa kan sawizawi that lai kha chuan tlangval-in chawchhunah chaw no (dut no) hnih pawh eizo mahse an thau phah ngai lo. Tunah erawh chuan kan ei leh in a lo that tawh bakah kan taksa kan sawizawi that tawh loh avangin naupang te te pawh thau tak tak leh thau vanga hrisel lohna hrang hrang nei kan tam ta hle a ni.
Hmar chhak tlangmite zingah pawh hian zuk leh hmuam ti nasa berte zing ami kan ni chiang khawp. Hmun danga Kristian tam zawk hi chuan meizial zuk hi sual ang hialah leh Kristian tih loh tura an ngaih laiin Mizo Kristian te chuan BiakIn tualah pawh kan zu khu luai luai a, vaihlo aṭanga siamchhuah hmuam chi leh ei chi chi hrang hrang pawh kan khawih nasa-in mawilo khawpin kuhvakhawr kan ei nasa bawk. Vaihlo leh a kaihhnawiha fihlimlo tak tak zingah hian kan Kohhran hruaitu tam tak an tel a, kan mi zahawm tak tak, sorkara thuneitute leh khawtlang hruaitu mipui zah phur tak takte an tel a. Kan mi ngaihsan leh zah zawng takte’n an uar leh an nghei hleih theihloh na na na leh langsar taka an tih thin chu mipui mimir kan entawn ve ta pawh a ni mahna.
Kan thalai sipai tan tuma intlarte chungchanga thil fello tak chu a ram puma chengte’n zuk leh hmuam kan ti nasa lutuk leh chumi avanga Mizo hnam tan pawha thil zahthlak tling tham kha a ni a. An hriselna endikna a a tam ber dawttu (30%-in) an tlin loh chhan ruihhlo tih thin avanga inchiuna hmuamhma tam vanga hnawlte pawh khan kan khawtlang nun diktak darthlalang chu kan hma-ah a chhawp a ni. Kan thalai tam ber inchiuna hi inchiuna tura siam nilo, a ei a ei tur damdawi a ni a. Hei hian Mizote kan nu pawlawhzia leh kan nun kan duhtui lohzia bakah kan hniamzia a tarlang chiang khawp mai.
Lirthei chetsualna a hliam ser neih vanga tla ta te kha chu an thiam loh ni lem lova vanduai vanga tla an ni a. Zu nam chunga inlante kha chu sawi zui vak ngaihna awmlo, mi nun uluklo leh tling tlaklo an ni a. Mi pangngai tak, sipai-a tlingte chuan an tlin hnu-ah chuan zu hi an dawng thung a, an pension hnu thlengin sipai Canteen aṭangin an la zui thei. Chutih laiin sipai tan tuma intlarin zu an nam kha chu an la hauhlo thung ang. Tattoo neih pawh hi sipai tang tur tan chuan tih chi hauhloh a ni a. Police tan tumte pawh tunhma deuh aṭang khan tattoo ziah dan uchuak (vulgar) deuh avanga hnawl an lo awm ve fo tawh a ni.
Kan tlangval tam tak an nun an uluk loh em avanga hnathawk tlaklo chu sawiloh kan nulate’n neih atana an iai khawpa ruihhlo, zu leh zuk leh hmuam ti nasa bakah hnathawh tumlo leh thawk theilo an tam ta lutuk hi ngaimawh leh buaipui tham a tling tawh.
Mizote hi kan nun kan uluk loh luat avang hian kan mualpho mek a. Hnam dang mithmuhah hnam insum theilo, zuk leh hmuam ti nasa lutuk kan nih piahah doctor-te chuan cancer leh thawhah vei leh thipui kan tam em emna chhan hi zuk leh hmuam leh kuhvakhawr kan ei nasat luat niin an sawi a. Chubakah ruihhlo ngai kan tam hle a, zu in thiamlo leh inthlahdah kana wm nual bawk. He’ngte avang hian kan mualpho mai ni lovin kan hrisel loh phah a, natna na tak kan tawrh phah bakah kan nun a tawi phah bawk. Kan inen chian a tul ta takzet a ni.