MASI LEH ZINMITE

Hman aṭangin zinmite lo buaipui dánah hian Mizoramah hian tihtúr ai-in tih loh túr kan ti tam zawk tih hi kan ziak ve fo tawh a. A sâwt mawh viau na a, sawi nawn leh teh ang. Mizote hi tun hma aṭanga mikhual laka ṭhat chhuah hnam kan ni a, vántirhkoh pawh hre hauh lovin lo mikhual ila, kan chesual hauh lovang tih túr a ni. Chu ti chung chuan kan sorkar, a bikin tourism department hian he kan Mizo ze pawimawh leh zinmite hípna atâna ṭangkai elkhén hi an hre thiam mawh hle.

Kan hriat thiam dán túr chuan, Mizote hi kan nunphung hrim hrimah zinmite hîp chi kan ni a, kan awm ang anga kan awm tawp hian ‘tourist attraction’ kan ni sa a ni. Chiang taka kan hriat túr erawh chu khawvêla zinmite tlawh tam ramte angin tuifinriat kamte, nuam táwla tawlhna tur vûrte, sakhaw thil hmunhma pawimawh leh thil hlui dang (historical places) tlawh túr kan nei ve lo tih hi a ni. Neih nei lo erawh chu kan ni lova, zinmite tlawh châk chhan túr kan neihte kan la hmang ṭangkai thiam rih lo mai chauh a ni.

Kohhranin min kaihhruai dán a dik lova, kan Zosapte awm dán kha Kristian nunphung leh nun dan dik emaw ti a min zirtîr miau avangin kawng dang dangah pawh Mizo zia ni lovin mingo zia kan ngaisâng a. Chu chuan kan nun hi tuilairapah siamin lemchanna kawng min zawhtir a. Mizo nih mai kha a tâwk teh lul nen ramdang aṭanga lo zinte pawh Mizo chaw leh chawhmeh lo hlui mai ai-in mingo leh khawchhaka kan ngaihsánte chaw leh eitur lo hlui kha changkáng zawkah kan ngai ta tlat a nih hi.

Sâp pa lo zin khân naupan têt aṭanga tun thleng a a chaw/thil ei ṭhin ei tumin kan ramah min rawn zin chilh hauh lo tih pawm harsa kan ti a. Hmânah khan tourism department officer pakhat chuan tourist lodge leh highway restaurant a Mizo chaw leh chawhmeh an siam chuan a ‘chhangchhe/ṭawp’ dawn tlat a a ngaih thu a sawi ka hre tawh a. Ngaihdan mâwl ber a tling awm e. Mahni hnam ei-leh-in hmusittu chuan a hnam, amah thlahtute leh a hringtu a nu leh pa a hmuhsit bâkah amah pawh a inhmusit a ni.

India ram hmun ṭhenkhat, a bîkin zinmite’n an bawh deuh, tlawh ṭhinte chuan in hria ang a. A rama chêngte chénna in anga siamah kan lawi lût a, ei leh in pawh an hnam chaw leh chawhmeh leh in túr min hlui ṭhin a nih hi. Hornbill Festival chhim tawhte chuan Naga hnam hrang hrang (Ao, Angami, Lotha, Konyak etc.)-in vawksa an siam dán ṭheuh leh zu tuitling an siam dán ṭheuha an siam ei-leh-in tur an ‘morung’-ah ṭheuh kan hmu ang. Andaman & Nicobar Islands a an thliarkar tuifinriat kama an chawdáwr (restaurant)-te pawh heta lo chéng hmasate in sak dán anga sak a ni hlawm.

Ramdang mi leh India mi ka lo mikhual ve tawhte chuan Mizo chaw leh chawhmeh hi an duh viau zél a, duh lo leh tuiti lo ka la hre lo. Zu khapna dán hnuai a lêng ni lo ila chuan kan Mizo zû hi lo zûk ta ila tui an tih ve ka ring. Kum 2008 Mautám lai a English pa ka mikhual pawh khaw chhak lam khaw pakhata a chámna-ah zu tuitling an lo pe a, tui a tih thu hahîpin a sawi a, “London a an beer chi khat nén a inang deuh a, mahse, Mizo ‘rice beer’ chu a rim zawng zawng nén tui ka ti zâwk,” a ti mauh mai.

A pawimawh ber chu kan ei leh in (Mizo dish/cuisine) hi zahpui lo mai ni lovin Mizoram pawn aṭanga lo zin kan mikhualte hi chhuang tak chunga hlui i chîng tawh ang u. Tun lai a kan uar thar êm êm khualzinte thlenna ‘homestay’ kan tih mai pawh hi theih hrám chuan Mizo in ang pian hmanga sak a, a chhuat leh bang dap leh a chung di te ni thei se duhthusám a ni a. Zun-ram-thiarna thianghlim tak bâk chu ‘Mizo tak’ a lo siam kha duhthusam a ni. Ei leh inah pawh ‘homestay’ neitute ei leh in siam ang apiang kha hlui ve mai ni se a fuh ber ang.

Zinmite hîp chungchangah hian a hma lama kan sawi, khawvel zinmi tam takin an pante ang kan nei ve lo chung hian tam takin an pan duh túr kan nei a. Chu chu kan la hmang ṭangkai lo mai mai a ni. Kan tourism minister viak ṭha tak ruahmanna a ‘Red Bull Aizawl Tlangruam’ te pawh kha a ṭha hle a. Kha aia ṭha mah túr, Aizawl khawpui chhûng lirthei kal vêl tibuai lo zawnga tih tur ngaihtuah chhuah theih a ni awm e. Kan ram kawng chhia leh zîm, chhuk chho leh kawi kual êm êmte hi adventure sports atân hmang ṭangkai ta hlauh ila. Car leh lirthei ke 2 nei chi intlánsiakna atân ruahmanin he lama tui mi India ram leh ramdangmi tam tak kan hîp thei ngei ang.

Kan lui khawkrawk leh suar te pawh hi thinga tuk leh ṭhelrêta siam lawng hmanga intihsiakna (rafting) atân a hman ṭangkai theihin mi tam tak kan hîp theih a rinawm a. Kan ramngaw a thing leh hnim bâkah nungcha awmte (bio-diversity) hi sum tam tak lakluhna atâna zinmite hípna pawimawh (eco-tourism) atâna ṭangkai taka hman theih a ni. Khawvêl ram hrang hrang aṭanga thing leh mau leh nungcha chanchin zirmite’n India rama an tlawh tam West Bengal a Sundarbans te ang tluk êm lo mah se, kan zoologist mithiamte’n nungcha la hriat ngai loh chi hrang hrang an hmuhchhuah ringawt pawh hi hetiang lam ngaihven ringawta zinte hipna tham a tling a ni.

Pathianni a kan inkhawm ṭhup mai ringawt pawh hi hnamdang a bîkin India mi, inkhawm a zaiho ang chi ti ngai lo Hindu-ho tan chuan thil mak leh en-nawm a tling a. Chanchinbumi lokal tam tak hian biak-ina inkhawm a, thlalâk an duh ṭhin. Chu tiang bawkin kan Kût-te hi a lawmna hmun chauha ri hut hut lo hian hmun ṭhenkhatah hnam lam leh hnam thil entîr túr chi hrang hrang huaihawt ni se la, pawisa chawi-in zinmi tam takin an enin kan hnam lám dána lám ve pawh an châk ngei ang tih a chiang. Keimahni hlimhlawp kan ngaihtuah rualin zinmite hípa sum tam zâwk siam dan hi ngaihtuah chhuah a ngai a. Rêl a lo luh a, zinmi tam tak mai an lo luh ruih ruih tawh hnu hi chuan ngaihthuahna thar leh ruahmanna thar siam a ngai tawh a ni.

Kan kût lawm dán leh Pathianni a biak-ina kan inkhawm ringawt pawh zinmite hîptu atâna ṭangkai a ni tih kan sawi tawh a. Kum 1994-a Gospel Centenary kan lawm khan Mizoram hmun hrang hrang, ram chhung (India) leh ram pawn (foreign) aṭanga lokal ṭhenkhat (a bîkin chanchinbumite) kha Lammual-a inkhawm ropui tak hnu lam khân Aizawl ka fanpui nual a. Tlai lamah chuan an hawihai hle. Ram pawn aṭanga lokal chanchinbumite khân khatiang hunah kha chuan Aizawl khawpui vêng ṭhenkhatah tal chuan musical concert emaw Mizo hnam ziarâng lan theihna túr hnam lám leh hnam incheina entîrna huaihawt se la, man chawi pawha an pan duh ngei túr thu an sawi chhuak a ni.

Chu tianga sawi tak zêlah chuan khawvêl hnam dangin an tih ve ngai awm pawha kan hriat loh Masi leh kum thar lawmna ruai kan ṭheh ringawt pawh hi hnam dangte tân chuan thil mak leh en-nawm a tling a. Chu chu zinmite hípna atâna tling a ni. ṭhenkhatin Aizawl hi biak-in tamna khawpui ‘City of Churches’ a puan an rawt a, mahse, hei hi chu a chuti lua lovang. Europe a mingoho mawl lai (Medieval Period)-a biak-in sak an uar êm êm hun kha a liamna a rei tawh. UK-ah phei chuan luahlumtu an awm loh avángin Muslim hovin an biak-in an leisak nasat thu ka kawm ngeih ve tak sâp pachal pakhatin rilru na takin min hrilh. Tun dinhmunah hian Mizote’n ruai néna Masi leh kum thar kan lawm hi zinmite hipna atân hman thiam a hun tawh hle a. Ruai pawh kan zîngah rawn ṭheh ve ngei rawh se.

Bible-in remchánna lei zêl tura min fuih angin remchánna hi hmang ṭangkai thiam ila. Kawng engkimah keimahni inzuar a inhralh lam ni lovin, zinmite hípna atân pawh kan hnam nunphungte kan ziarangte, kan ei leh inte, kan nitin khawsak dan danglam takte hi a nihna ang taka lang chhuak mai hian zinmite hîpin chhûngkaw tam tak eizawnna kan siam thei a. Chumi hawi zâwng chuan kan tourism department leh Mizoram tourism development authority (MTDA) te pawh hian ngaihtuahna an siam a ngai tawh. Tun lai a online hman ṭangkaina khawvêlah hian awm mai mai a hun tawh lo. Kan Masi leh kum thar ruai thleng hian zinmite hipna atâna hmang thiam túrin ruahmanna siam a hun tawh a ni.