ZOṬAWNG UAR

Mizoram kohhran lian ber, member ngah ber leh kawngtin a hùhâng ngah em em, Presbyterian Koh­hran thuneitu sâng ber, Synod inkhâwm­pui chuan Ningani chawhma lama an rorêlnaah thu pawi­mawh tak mai an rêl a. Mizoram Synod inkhâwmpui rorél palaite hian Mizo ṭawng humhalh, vawnhim leh hmang uar tura nasa zawka hmalâk an rél a, Mizo ṭawng a tam thei anga hmang tura rawtna an pawm bawk a ni. 

Hmanni lawk khan Presbyterian kohhran thalai pâwl (KṬP)-in hetiang lam bawk hi an lo sawi tawh bawk a, a làwmawm hle mai. Member nuai 6 chuang nei kohhranin tih takzeta a beih chuan, Mizo ṭawng humhalh, vawnhim leh hman uar kawngah hmá kan sâwn ngei turah i beisei phawt teh ang. Chutih lai chuan kan zoṭawng tichhetu leh zoṭawng ngaisâng lova Sapṭawng ngaisâng tur záwnga min lo kaihruai thintu kha an ni tih kan kohhran hruaitute hian pawm ve phawt se a tha hle ang. 

Hmarlam a ni emaw, chhimlama Mara kohhran a ni emaw kohhran dintute khan kan zosapte an ni a, zosapte bakah sap/mingo hrim hrim ngaihsànna kha kan kohhran hruaitute’n an nei nasa tih kha zép rual a ni lova, kan ngaihsàn a kan zah em em leh kan chung en, kan kohhran hruaitute ngaihsàn chu Mizo mipui mimir hian kan ngaisâng ve ta mai a ni ber e. He nghâwngkawl khingthla theitu chu kohhran ngei hi a ni a, hetianga ngaihtuahna a rawn neih takah chuan beiseina nung nen i thlir teh ang. Dik tak chuan Mizo ṭawng ulh lutuk leh a awmze bo deuhthàw a sap thu leh hla lehlinte hi zosapte tih a nih phawt chuan mawi an ti thei zel a, a ulh tia sawisêltu chu an chilh rawn hrep duh zél zawk a. Chu mai ni lovin, Mizo rimawi hmanraw pawimawh ber ‘khuang lova chài ang’ ti hiala rimawi leh làm lama a tel lova awm theih lohva an lo ngaih ‘khuang’ chu Biakin a lákluh phal lawk lo leh seki leh a dangte phei chu lákluh phal loh hlen tak a nih laiin, sapho rimawi, léngzèm lam nena inzawm tlat ‘rock n roll’ leh a dangte atan a chhepchher drumset leh tingtang chi hrang hrangte chu kan senglut rang hle lawi si a nih hi. Sap thil a nih tawh phawt chuan pawm kan awlsam bik chu a ni phawt mai.

Sapṭawng kan uar lutuk chhan hi kohhran vang chu a ni chiang mai. Inkhâwmpui hrang hrang kan neihte pawh, a hming hi Sapṭawngin kan dah vek mai a. KṬP-te pawh hian kum chanve inkhâwmpui ai chuan half-yearly meet hi an hman duhdàn a ni a, Mizo ṭawnga sawi theih reng ni si - joint fellowship, praise and worship, sun-rise service, midnight service leh a dang tam tak hi hman kan uar ém ém a, Mizo ṭawng uar leh tihhmasâwn lam hi kan hawi lo hrim hrim a. Ṭawngṭaina In tih mai ai a ‘prayer hall’ han tihte hian a chhûnga kan thlarau chan kha a chhah deuh dawn emaw ni tehreng ni? 

Biakin chhûnga thuhriltu leh thupuang tute pawh hian Sapṭawng hi an uar mah mah em tih hi kan ngaihtuah fo thinin a rinawm. Chumi ‘thukhâwm thurél’ han tih mai turte ‘meeting minutes’ tih kher ngai tlat a hriatna thlarau hian min uap hneh khawp mai. Zu kan khap ták hnu, zu zawrhna dâwr zawng zawng kan khâr tak hnu hian Sapṭawng hi kan thiam ta lo sawt ni a thenkhatin an sawi ang deuh hi a ni a. Sakhaw thil leh kohhran thil bika Sapṭawng kan uar dan ém ém hi chu harhfim chiah lo thiltih a ang fo - zoṭawnga harhfim (thiam) tâwk lo, mahse, 

Sapṭawng thiam ziktluak chuang si lo hi kan ang ber. Sapṭawng hmang thlazèn thei nih kha kohhran hruaitute ‘ei’ záwng tak ni a ngaihna hi a lian viau a ni àwm asin. Sapṭawng uar piah lamah, zoṭawng hman dik loh kawngah pawh hian kohhran hian mawh a phur thui khawp mai. Kan kohhran hruaitute’n pulpit emaw Biakin chhûng dawhsàn dang atanga “vawiin” tih mai tura “vawiin ni” an han ti tlat mai thinte, intih puithù tumna lutuk avanga zoṭawng an han ‘pâwngsual’ mawlh mawlh mai han hmuh hi chuan rilru a hah thin. Hei hi chu entirna mai a ni a, kohhrana mawhphurtute hian Biakin chhûngah hian zoṭawng hi an hmang diklo nasa ém ém a, tawngkam hi duhtui lo deuh phei ila chuan, “Biakin chhûngah hian kan kohhran hruaitute hian zoṭawng hi an pâwngsual kumhlun a ni,” han tih mai hi a chákawm a. Mahse, Biakin chhûngah hi chuan inkhâwmna a kalte hi chu ngawi reng leh thu-awih taka lo ngaithla mai tur kan ni bawk si a. 

YMA lam pawh hian kan tawng hi an sawp rethei viau tho mai a, YMA ho inhmuhkhâwmna a hruaitute’n lâwmthu sawi mai tura lâwmthu sawi bat tlatte hi kan ching ta rohva. Thiltih emaw ni mai tur emaw te ‘ni turah ngai ila’ han tihkual vél hian zoṭawng hmasâwnna a thlen mawlh lova, a tipachhe sawtin a lang. Intih puithù kan tum lutuk avangte, mi tawngkâuchheh ang lo deuhva han tih kîkawi kual chiam kan tum avangte hian, kan zoṭawng hi kan pâwngsual nitin a ni ber mai. 

Kan ngaihsàn em em, ram nitlasénglova roréltu tia kan sawi thin, sapho hi Mizote ngaihtuah chuan hnam upa leh hlun lutuk an ni a. German hnam (tribe) tam tak zinga pakhat ‘Angles’ ho Germany atanga Great Britain a pémlut ho leh an tawng kha ‘English’ an lo tih tâk chhan hi he hnam hian Baltic tuipui a khawmual inkhawhlút ‘Anglia’ atanga lâk a ni a. Low Saxon leh Frisian tawng nena inlaichin hnai tak, Germany hmarlam tawng ‘Norse’ hian a kaihruai nasa hle a, Latin leh French tawng te an la nasa hle bawk. Kum 1,400 zeta upa Sapṭawng hi hnamdang tawng tam tak seng luh avanga lo hausa ta a ni a, India tawng (Hindi) hman uar deuh ‘karma’, ‘ahimsa’ leh ‘pundit’ thleng hian an
tawngah an senglut hmiah hmiah mai a ni. 

JF Laldailova khan zoṭawng hi tawng hausa tak mai a nih thu a sawi a, a dik asin. Entirna pakhat chiah sawi ta ila - Khawvéla tawngkam hausa Sapṭawngah hian kawr leh kekawr ang chi, mihring inthuamna hà hi ‘wear’ an ti deuh tawp mai a. Zoṭawngah erawh chuan sawi dan kan ngah khawp mai - hà (kawr/ kekawr), bun (pheikhawk/ zungbun/ sana), khum (lukhum), khim (diar/ vakiria), vuah, thiat (vakul chang), hrêng (hrènpereng), awrh (thi/ nghawngawrh), beh (bengbeh), fêng (pawnfen), pai (paiper) leh a dangte. 

Hei mai a la ni lo, Sapṭawng leh tawng dang tam ber a awm ve lo, thil nihna sawifiahna atan a rem em em mai, Sapṭawng anga sawi chuan, adjectival adverb emaw double adverb tiin emaw an sawi àwm e. Hei hi thiam tak leh a nihna ang taka hman a nih a, a hmutu-in dik taka a sawi chuan a hmu ve miah lo pawhin hmu ve ang main a hre thei a ni. (Entirna - “A lokal chhúr chhúr mai”, “A kal boh boh mai,”) 
Hetiang khawpa tawng hausa hmangtu ni siin, mahni tawng zahpui ni àwm tak mai a, mingo ho tawng rem leh rem lova kan han hmang hrám hrám hi chuan kan hnam kan timualpho a, mahni hnam zahpui kan ang a, choák âràwn chang tawn ang chauh kan ni tih tichiangtu a ni. India Hnam Pa, Mahatma Gandhi-a’n sap tlangvâl nundan a entawn chanchin a ziahna (Imitating and English Gentleman) a, a nihna lo pui nih a tum kawnga a hlawhchham leh mualphozia a ziah kha inbenharhna atana hman a pawimawh khawp mai. 

Sapṭawng (ngialngan) a thusawi tura tih a sawi tak tak thei hauh si lo, a ziaha ziak tura tih a, tawngkamkhat pawh ziak dik hleithei si lo, an tawnga Sapṭawng telh kha changkànna ni tlat a hriate, social media a mahni duh duh, mahni duh dàn dána ziah theihna zalenna nei a inhre tlat (Maian pawh ‘meian’ ti tlat. ‘Mai mai’ tih aia ‘mei mei’ tih chingte tiamin) leh kan kohhran/tlàwmngai pâwl hruaitute’n kan tawng hausa tak mai an tichhe mék hi chu lungchhiatthlâk tak mai a ni. 

Zoṭawnga thuneitu tura kan ngaih pâwl zahawm tak, zoṭawng lama mi chungchuangho lah chuan an pâwl hmingah ‘Mizo Academy of Letters’ (MAL) an vuah mauh mai a, khua hi a vâr lo teh asin. Kan thu leh hla lam pasaltha, zoṭawng humhalh tura lo pén chhuak turte cho chhuahna atan he thu hi ziak kan ni a, ṭawng hausa leh mawi, humhalh tur hian a tak a pên chhuah a hun ta takzet a ni tih a lang chiang hle mai.