THLAI THAR LEI

MNF kha kum 1958 Mautam avangin a lo ding chhuak a, an sorkar (1998-2008) kha kum 2006-2008 Mautam avanga tla leh niin an sawi ṭhin a. Hei hi a dik a nih chuan ZPM sorkar pawh hi kum 2023 inthlan a sawhthîng avanga chakna chang a rawn sorkar an ni ang chiahin kum 2028-ah khian sawhthîng aváng bawkin an tla leh mai ang tih hlauthawng pawl an awm mêk. A chhan chu a kotlâng ‘A Team’ an nih lai a tihdán túr an sawi ang ngawt ai khan sawhthîng buaipui hi a lo harsat êm váng a ni.

Kum 2024 khan a hmingin budget-a dah ni mah sela sawhthing leh leh hralh nikum khan a takin an kalpui chauh a ni. Tun sorkarin sorkarna an chan hma leh an chan hlima an auhla ber chu thlai thar leina atana budget a pawisa dah a ni a, a dawt lehah chuan ‘research-based’ tih an sawi ri ring hle a. Mipui mimir lo hriatthiam dan leh a kawh ber ni a an rin danah chuan an sorkar hmalakna tur rêng rêng kha zirbingna hmangin mithiamte’n an lo zir chiang fel vek tawh a, thil kalpui dan tur kha kimchang takin an hre mai ni lovin an lo sat kaw vek tawh a ni. Mahse, chu tiang chu lo ni hauh si lo kha kan buai ta a ni.

‘Kan buai’ han tih hi ṭhenkhatin an pawm lo viau mai thei. Mahse, chief minister berin Assembly House chhungah meuh, sawhthing lakkhawm leh lei dan phung thlâk túra rél a ngaih a rin thu mangan’ hmel takin a sawi miau a ni. Nikuma sawhthing lakkhawm dan kha ‘research-based’ a ni lo tih hre turin pawl 10 zir a ngai lo. Engkim kha a tlachawp a kalpui a ni deuh ber zawk. Secondary collection centre (SCC) 65 chungchang sawi hauh lo pawhin SCC atanga a thlen khawmna tur Sairang a kudam (warehouse) khah hma dan aṭang ringawt pawh khân in;puahchahna fel lohzia chu a lang. Sawhthing chingtute’n an cho vek tawh si, Sairang kudam a khah tawh si avanga SCC-in an lo dawn theih tawh loh lai ngawt pawh kha manganthlâk tham a ni.

Nikum December ni 1 a chief minister Pu Lalduhoma hova Mizoram Agricultural Marketing Board (MAMB) ṭhukhawm khân kumina sawhthing lei ṭan ni atan February ni 2 an ruat kha a ni a. Thla khat chauh a awm tawh tihna a nih chu. MAMB-in kumin February ni 2 aṭanga sawhthing an lei ṭan dan tur an duan dan chuan - SCC 65 ten rualkhai taka a man (a rate) an kalpui theih dan tur ruahmanna siam a nih tawh dawn bakah SCC leh District Agriculture Marketing Board (DAMC)-te hnenah an chet vêlna sum mamawh zualpui pek an ni ang. Buffer stock a awm tawh lo vang a, Sawhthing Society member-te ta chauh lei a ni ang. Sawhthing Society, Cooperative Society a inziaklut tlâkte chu lo inziaklut vek turin beisei an ni, tih a ni.

An thurel dangah chuan state pâwn atanga sawhthing zailep tihro (slice dry) lei duh an tam ṭhin avangin Mizo Innovator pahnihte thilsiam Sawhthing channa leh ur rona khawl Rapchung Technology leh Tapchhak Technology khawlte chu Handholding Scheme atanga lei an rel a, a enkawltu turte chu an hnathawh that dan a zira ngaihtuah a ni ang, tih a ni a. Hmunphiah hi February leh March 2026 chhunga lei a ni ang a, aieng leh Mizo hmarcha hi February atanga April thla chhung lei a ni ang a, buhhum hi November thla aṭang khan lei ṭan tawhin kum thar January thla thleng lei a ni ang, an ti bawk.

Sawhthing channa leh ur rona khawl, Mizopa siam ngei mai hman ṭangkai tum a ni hi thil thar ṭha tak a ni a. Chu tih rualin ‘research-based’ a ruahmanna siam anga insawi si-in a tlachawp lutuka thil kan kalpui kha a pawi a. Vote hmuh tumna (vote seeking-based) politics khél ve tho, vatawk dang ang ve tho angah kalphung thar min tiamtute hi tam takin an hmuh phah tawh a, a pawi khawp mai. Mizorama kan thil thar chhuah zîngah sawhthing hi chawh hnu a chhe hma tak (easily perishable) zînga tel a ni a. Chawh aṭanga rei vak lovah a ṭawih mai ṭhin. Chu vangin a vawn ṭhatna lam hi ngaihtuah hmasak a ngai. Chu mi atân chuan cold storage/warehouse ṭhahnem tham tak mamawh a ni a. Chu chu sorkarin a ti vek thei lo a nih pawhin ‘Bana kaih’ sum hmangin mimal siamtir a ngai phawt a ni. Nikumah rêng a ṭawih hnem mai a, a uiawm takzet a ni.

Cold storage kher kan la tlin loh pawhin a thlen khawmna túr kudam (warehouse) hi pakhat chauh lo a ngai, sawhthing ip indelh thuah tam lutuk hrim hrim hi a tichhe awltu a ni. A channa leh ur rona khawl hman ṭangkai hi rawtna changkâng tak a ni a. Hei hian hna (employment) a siam belh bâkah chan sa leh ur ro sa chu a hlutna belhchhahna (value addition) a ni dawn bawk. Hei bâkah hian kawng hrang hranga sâwngbáwl dán ngaihtuah tel a ngai a. A ṭawih hma avángin ṭawih mai lo túra ruahmanna siam a ngai a ni.

A hmasa berah chuan SCC-a kan lei khawm kha a theih hrâm chuan kudam lian tam zawk leh dahthat theihna ‘kudam vâwt’ (cold storage)-a dah ni se la. Chu ta mi chu man man taka a hringa hralh nghal theih a nih chuan a ṭha reng mai. Sawhthing man a tlâk hniam lai pawhin kuthnathawktute’n an nghâk thei dawn a, a ṭangkai viau phawt dawn a ni. A dawt lehah chuan MAMB ruahman ang hian sawhthing channa leh ur rona ang chi hi a pawimawh leh hle a. A aia thui hret erawh chu kal a ngai a, ruahmanna siam ngei ngei a ngai.

Mizorama kan sawhthing chín hi a hriak sawra hlâwk chi a ni ve lo tih pawh kan hriat a ngai a. Ei tawp a nih loh pawhin chawhmeh tihtuina atân an hmang nasa hle a. Chu bâkah damdawi atân an hmang viau bawk. Chu ti’ang zawng kan hawi phei chuan man man zawka hralh dan a awm a, sâwngbáwl erawh chu a ngai. Thingpui (ginger tea) atân an hmang nasa êm êm bawk a. Nachhawkna atâna hman a nih bâkah ‘ginger ale’ phei chu hritlang damdawi atâna ṭha êm êma khawvelin a ngaih a ni. A tawi zâwngin a hringa hralh mai lova sâwngbáwl dán hrang hrang kan kalpui chuan Mizoram leh kuthnathawktute tân sum lâkluhna lian tham a ni ngei dâwn a ni.

He mi chungchâng kan sawi hian sawhthing chauh a ni lo, hmunphiah leh aieng chungchangah pawh a ni tho mai. Mizoram hmunphiah thar a hring emaw pho ro emaw Bagha vela zu hralh ngawt lo deuha pên hnih/khata hmasawn a ngai. A hlutna tihpun (value addition) mai bâkah a sâwngbáwlna kawnga mi tam tak tâna hna siamsak lam hi kan ngaihtuah tel a ngai a ni. Aieng pawh hi Reiêk leh Champhai Tlângsám khua a an sawngbawl dán piah lam hret, a aia changkâng zâwka siam chhuah a ngai ang. Chu chuan mi tam tak hna a siam belh bawk dawn a ni.

Kolkata a ka ṭhianpa chanchinbumi chuan kan sawhthing thar hi India ram sawhthing a ei ve tawhah chuan a tui ber ni-in a sawi mauh mai a. ‘Fibre’ a tam ringawt pawh hi lei chhan tlâk a ni a ti a. Ka zin thlak chuan kg 2/3 vel chu ka ken thlâksak ziah ṭhin a, a lo zin phei chuan a aia tam a háwn thla ṭhin. Chu tiang khawpa ram chhunga hnam dangte’n an duh man man zâwka hralhna kan hre thei lo kumtin mai hi chu tumah dem chî a ni lova, kan thiam loh liau liau a pawm mai túr a ni ang. ‘Research-based’ ti a tlângaupui chung sî hian damdawi atâna hman theih dánte pawh hi kan lo la zir chiang lo chu a ang hlê a ni.

Mipui khawih, a bîk takin kuthnathawktute dinchhuahna tur ‘policy’ hi political party zawng zawngin an zawrh ber a ni a. A taka tihhlawhtlinna lama tha thawh tur erawh chuan sorkarna an chan hnu hian thil a sak fat zel mai a. Hei hi a buaithlâk lai ber chu a ni awm e. A zuartu political party leh ram hruai tum politician-te’n thlan tlin an nih hnu a a tak taka tihhlawhtlin an tum leh ta mang si lo hi kan ṭhan-mawh-bâwk lian ber chu a ni ziah. India ram khawpui hrang hranga an ‘Mandi’ a thil man zât en tak ngial pawh ngaihven ngai lo sorkar thuneitu, a bîkin he lama mawhphurtu kan la ngah hle.

Sawhthing leh thlai dang lei leh hralh chungchangah hian ‘research-based’ kan tih ṭhin, a taka puitling lo aiawh tur ngaihtuah a ngai a. Kalphung thar piah lamah kalphung ṭha kalpui-in kum tharah hian ngaihtuahna thar sen a ngai a. Tlawma la lovin thil thlakthleng ngam teh se. Chhiartute kum thar chibai vek u le.