Guest writer
HC Vanlalruata
LENGPUI RAM IAF HNENA HRALH
Kan sorkarin a rûk-a-râl ang renga Lengpui ṭumhmun piah a mimal ram man to uchuak taka a lo la/lei (acquire) dan chingchivêt vêl hi nikum lamah daih khân kan hre tawh na a, mipui hriata puanzár mai theih a nih loh avángin ka ngawi rei ta hle a. A chhan chu thup dán chi tin rênga thuneitute’n thup an tum avángin thuchiang leh múm kan hriat kim theih lawk loh váng a ni a. He lam ngaihventute’n Mizoram mipui aiawha court lama public interest litigation (PIL) an thehlût lo a nih a, court a inrawlh loh phei chuan a pawi thui dawn lutuk a ni.
A inṭan dan chu hetiang hi a ni: Kum 2004 khan Lengpui khaw pa 7-te ram (VC pass) 8 (an zînga pakhat Pu Ramfangzauva hian ram 2 a nei a), Lengpui rama Parchhingchheng an tih leh Tuilut ram an tih ami chu Pu Rohmingliana, Vaivakawn Zohnuai chuan a leisak hlawm a. VC pass mai a nih avangin an ram a zau ngaihtuahin a lei to sak lo hle niin an sawi a, a áwm tho mai. Pu Rohmingliana hian kum 2005 khan he’ng VC pass te hi Garden LSC-ah a let vek hlawm a. Ram a leisakte hian an hriatpui lo niin an sawi chungin a tira ram neitute hming veka Garden LSC a leh/convert a ni hlawm.
Ram neitu zing ami Pu Biaklawma leh Pu H.L. Samuela hi kan zawt a, an ram hi Pu Rohmingliana hnena a hralh thu an sawi a. Garden LSC a leh a nih erawh an hriat loh thu an sawi a. He ‘sale deed’ hi a a mak riau. Non judicial paper a an vai a sale deed an ziah ni hi ni 9.5.2005 kha niin a lang a, notary public hming hi a lang lova, a signature ni awm tak leh a hnuai a a sign ni 9.5.05 tih hi a ni mai a, A chiang lovin a rinduap viau tih chu ukil ṭhenkhat ngaihdan pawh a ni.
Ram neitute hian Pu Rohmingliana hnenah a ram hi a hralh phal a, ani hian a lo lei duh tih a inziak a, engzatin nge a lei dawn tih tarlan a awm hek lo. An zinga thi tawh Pu Thanzuala ‘sale deed’-ah chiah hian seal/stamp ni awm tak a awm a, a dangah chuan engmah a awm lova, ram hralh remtitu leh lei duhtute signature ziahna-ah a ni leh thla leh kum an ziak hek lova. Notary public hi a hming a hriat theih hek loh. Rinhlelhawm tak a nih bakah Pu Biaklawma leh Pu HL Samuela te hian sale deed-ah an hming an ziah hnan loh thu chiang takin an sawi.
Hun a lokal leh deuh a he’ng ram, Pu Rohmingliana’n a leite hi sorkar chuan Right to Fair Compensation and Transparency in Land Acquisition, Rehabilitation and Resettlement Act, 2013 (RFCTLARR Act, 2013) tlawhchhan si, he dan bawhchhe chung si hian he’ng ramte hi a la (acquire) ta a. Zangnadawmna hi hmanhmawh eltianga buaipui-in nikum July ni 25 leh August ni 26 khan an pe zo hman vek a. He’ng ram leina/lakna a zangnadawmna sum cheng vaibelchhe 187 leh nuai 90 chuang hi mi pahnih bank account-a pek a ni a. Rs. 1,17,90,26,341/- (cheng vaibelchhe 117 leh nuai 90 chuang) hi nikum July ni 25 khan Henry Lalremsanga Hlawnmual s/o H Thanhrila hnenah pek a ni a, he mi nî vêk hian Rohmingliana hnênah Rs. 32,41,94,731 (cheng vaibelchhe 32 leh nuai 41 chuang) pek a nih bâkah Rohmingliana hnênah vêk hian August ni 26 khan Rs. 37,58,05,269 (cheng vaibelchhe 37 leh nuai 58 chuang) pêk leh a ni.
Lengpui pa 7-te ram leisaktu, Rohmingliana, Vaivakawn Zohnuai hian sorkarin ram a laksak man zângnadawmna cheng vaibelchhe 70 chiah chiah a dawng a. Henry Lalremsanga Hlawnmual (Zawlbuk Real Estate vánga Mizoram pum hriat khawpa lár) hian Rs. cheng vaibelchhe 117 leh nuai 90 chuang chu a fanghma no ei hmiah mai a ni. A fanghma no ei theih dán ni a lang, January ni 9, 2024 a notary public hma a ‘Special Power of Attorney’ an ziahah chuan Rohmingliana hian a ram leite hi Indian Air Force (IAF)-in lei an tum a, chumi buaipui túr chuan Henry Lalremsanga Hlawnmual hi a aiawh atân a ruat a ni tih târlan a ni a. IAF-in a ram an lâkna sum/zangnadawmna aṭangin ani (Rohmingliana) hian cheng vaibelchhe 70 a chang ang a, a bâka sum la chuang zawng chu Henry Lalremsanga Hlawnmual hian a chang dawn a ni ti-in an ziak a ni. Henry Lalremsanga pa hming hi hmun ṭhenkhatah Thanhlira tih a ni a, RTI chhanna dangah Thanhrila tih a ni bawk.
Rohmingliana hi Mizoram sawrkarin a ram a lâkna zangnadawmna-ah hian cheng vaibelchhe 70-ah a lungawi tawk hle tih a lang a, pawisa pek a nih hma daihin hemi bâk la bâng zawng chu Henry Lalremsanga chanpualah a dah sa hmiah mai a. A ram hralhna ‘compensation amount’ belhkhawm cheng vaibelchhe 187 leh nuai 90 aṭanga 37% vel chauh (Rs.70 crore) changin a lungawi pui hle a, a bâk zawng cheng vaibelchhe 117 leh nuai 90 zet (73%) hi Henry Lalremsanga Hlawnmual hnenah a hlan vek phal a nih chu! A kârah hian Vánram lam rim nam rêng rêng lo thil a inzep ṭeuh ang tih ringtu an awm nual ta rêng a ni.
Tún ṭumah chuan kimchang taka ziah sén a ni hauh dawn lova, he thil hi thuneitu lamin nasa taka thup tumin Right to Information Act, 2005 hmanga mi ṭhahnemngaite zawhna an chhán dánah an pehhêl nasa-in thup an tum tih a lang chiang a. Chief Information Commission (CIC) hnena mi ṭhahnemngaite an zualko hnu-ah zawhna ṭhenkhat phei hi chu ‘koh luihna aw’ váng liau liauvin an chhâng a. He ram an lak/leina dan hman RFCTLARR Act, 2013-a ‘transparency’ tih lai tak hi an bosal hmiah mai a ni.
Hun dangah chiang leh kimchang zawkin kan la rawn ziak chhunzawm zêl túrah ngai ila. Túna ziah lan loh theih loh chu Rohmingliana’n Lengpui khaw mi 7-te ram a lei hian VC pass a nih thu ram neitute’n an sawi a. A leisak hnu kum lehah Garden LSC-in a let a, a tíra ram neitute hming vekin Garden LSC hi siam a la ni ta tho a. Chu mai ni lovin a hnu kum 20 hnu-a sorkarin IAF pêk túra he’ng ram a lâk (acquire) pawh hian a tíra ram neitute hming vekin a la awm a. Chu tih lai chuan ram neitute hian a tira Rohmingliana pêk bâk cheng khat mah an dawn belh loh thu an sawi bâkah sorkarin an hminga ram awm a lâkna a zangnadawmna a pek hian an hming an ziah hnan lova, an hriatpui chu sawi loh an hriat ve loh hrim hrim thu an sawi a ni.
RFCTLARR Act, 2013 chapter IV, section 11(1) - (3)-ah hian sorkarin ram a lâk túr rêng rêng chu hriattîrna (notification) chhuahin chu chu tualchhung chanchinbu-ah tihchhuah ngei ngei tur a ni a. Ram lâk tur ngaihven a hre ve túr zawng zawngin an hre vek túr a ni. Mahse, vawi tam RTI Act hmanga hemi chungchang hi zawh a ni chungin eng chanchinbu-ah nge hriattirna chu an chhuahtir tih an chhâng miah lova. Tualchhung changchinbu 2 tala chhuahtir tur tih hi bawhchhia-in an chhuahtir hauh lo a ni. Sorkarin a ram lei/lâk tâk hi Rohmingliana lei khawm a ni tih chu a tíra ram neitute pawhin an sawi a. An ram hralh tâk an hming ngei a la awm sorkarin a la dawn tih an hre lova, zangnadawmna cheng vaibêlchhe têl an hminga pêk a ni tih an hre lova, an hminga ram awm behchhana zângnadawmna lâk a nihin an hming an ziak hek lo. Hei hi dán palzútna a nih lohvin enge a nih ang le?
Ram neitute hi scheduled tribe an ni hlauh a. Ni lo sela chuan Income Tax department aṭangin kohna rimawi lo zet, cheng vaibelchhe têl chawi túra hriattirna an dawng ngei dawn si a. Entir na’n cheng vaibelchhe 49 leh nuai 76 a hming hmerha dawngtu Pu Thanzuala (fam) chhungte pawh an buai hle ang. Mahse, an hnênah pawisa a luh chu sawi loh, a hriat pawh an hriat rêng rêng lohin an hmingin cheng vaibelchhe tam tak tute’n emaw an lo pusum tél lawih mai a lo ni a. A hrilhhai thlâk lehling hlê awm e. A tíra ram neitu kan hriat chian tak pakhat Lengpui khaw pâ chu a in leh lo kan enin a harsa ve hle tih a lang si a, cheng vaibelchhe 27 leh nuai 56 chuang dawng anga RTI Act hmanga chhanna kan hmu bawk si a. Kan han hrilh chu a phu zawk mai a – lung lam ṭha lo nei a lo ni ang tih a hlauhawm zâwk a ni.
Sawi tawh angin he thil chingchivêt hi ziak kim tur chuan hun leh a ziahna phêk a la duh tam dawn a. Kan la chhunzawm zêl a ni ang chu – ram leh mipui khawih a ni miau si a.