Guest writer
HC Vanlalruata
HREM LOH VANG
Kum 20 chuang kal ta-ah khan Bilkhawthlir khua aṭanga hla vak lovah khuan kan thianpa sangha dil sahna-ah kan kal a. Kan zingah Minister pakhat a tel vang ni maw, Agriculture depart-ment-in an lei ‘Cold Storage Van’ an tih mai, ṭhenkhat uluk zualin ‘Insulated Van’ an tih kha ropui takin pakhat kan chhawm thla ve a. Hetiang Van hi 4 an lei ni ta-in ka hria. A hmun kan thleng a, sangha kan man a, kan hlim viau mai a. Mahse, Aizawl lama kan sangha man kan phurh chhohna tur, kan ‘lirthei chhung vawt chi’ chu a takah a chhung a lo vawt hauh lo mai a. Bilkhawthlir ram phaizawl khawlum aiin a chhung chu a lum zawk fe.
Kan chhawp thla ropui ve laklawh tawh si a; a chhungah chuan kan sangha man quintal engemaw zat chu kan han dah ta a. Thil hre thiamte ngaih a ṭhat miau loh avangin changel kung leh a hnah kan chan sawm a; sangha inkarah kan dah thuah ta chiam a. Chuti chung chuan Aizawl an thlen meuh chuan sangha quintal engemawzat chu a uih hman tho tih a hnu-ah min hrilh. Hemi hnu fe hian Thingdawl bul mai-ah khuan pangbal herna khawl an bun thar chu Agriculture Minister-in a hawng a. Ka kal ve avangin chik zetin an khawl bun ‘thar’ chu ka en a. Khawl thar ni lovin ‘khawl bun thar’ mai a ni tih kei science lama thiamna neilo pawhin ka hmu thei a; an hmang rei talo reng a ni.
Kar hmasa Thawhlehni khan Mizoram mi pawimawhte’n Gujarat state an zu tlawhna a an thih hmuh report kan ngaithla a (chanchinbumite’n), an thil zuk zir chhuah kha a tha hle mai a; mahse an zir chhuak tlai ti duh tan chuan thil sawi nuam tak a ni ang. A chhan chu an thil rawn thar thawh hi hmana kan lo sawi fo tawh thin tho kha a ni a; an zu piangthar kha a lawmawm ve hrim hrim e. A buaithlak ber chu hetiang kawnga kan kal sual thui tawh lutuk hi a ni a. Hmanni khan pa pakhatin, “Meghalaya a kawngpui thenkhat siala enkawltute khu Border Roads Organisation an ni a; Mizoramah pawh anni tho an ni a, an project hming a dang mai chauh a ni a (khutah chuan Project ‘Setuk’ an tia, hetah chuan ‘Pushpak’ an ti); an hna a in that hleih danah hian state sorkar mawh a ni mai awm mang e,” a ti a. Sorkar laipui hnuaia agency emaw company emaw te pawh hi an hna va thawhna hmun a state sorkar a zirin an hna an ulukin an namnul a ni mai thei a nia. Ngaihtuah a ti thui hle.
Mizoramah hian hmasawnna hna engemaw kan han duang ve a. Hnathawk turin company liante kan thawhpui ve mai thin a. Hna tak tak thawh aiin mipui tana hlawklo zawngin hnung thak inhiah tawnna a lo awm leh thin a. Chu chuan tute-emaw hlawkna nasa tak a siam a; an lian thur thur mai a, mahse a hlawkna teltu tur dik tak mipuite tan chuan chan-na hlir a ni leh thin. Hemi chungchanga kan Chief Secretary hlui Pu M. Lalmanzuala thuziah hi lo chhiar ve teh u:- “Keini thil ti ve chuan Agreement kan sign hian mantang tam tawk kan ei a, a ei thei chin kan thahnem fu bawk a. Chuta tang chuan Company mite chuan thil tih tak tak tum lo kan nih an hre nghal a. An chan tur an lungawina tawk an remsiam ve nghal a. Chu chu a bul tanna leh a tawpna chu a ni ta mai thin a ni. Chuvang chuan a tak ramah engmah hmuh tur a awm ta thin lo a ni.
“Hetiang thu hi an thil tih lai hmu pha ve-a sawi kan ni lo va. Mahse kawngpui te pawh kum 15 daih tur a nih laia kum khat pawh a daih thin si loh chuan 90% vel hi an insem a, 10% bak kawng siamna’n an hmang thin lo kan tih ang tho a ni a. Power generate (kawlphetha siam chhuah)na’n kum 50 chhung vela cheng vaibelchhe sing tel tak meuh an hmanral tawh hnu pawha, MW 10 em pawh kan la siam chhuak thei lo a nih chuan a eirutute chuan an eiru hnem viau tawh ang kan tih te leh Kohhran hote pawh eiruk pawisa thawhlawm tlingkhawm deuh veka inrelbawl an ni kan tih ang tho hi a ni. A tu a te mahin i chhhiarkawp chawh hi a dik lo ve, ti an awm ngai si lo-ah chuan thudik pawmin kan pawm lo thei si lo a ni.”
Pu Lalmanzuala hi sorkara rei tak lo thawk tawh a nih bakah Mizoram dinhmun ngun taka lo chik thin a nih avangin a thuziah hi a pawmawm viau chuan a rinawm. Kawng sial leh enkawl emaw, In sak emaw, lei dawh emaw, khawl bun emaw reng reng tha taka thawh awmlo tam lutuk hi a huatthlala lai ber chu a ni. A huna thawh zawh loh, a contract senso tur tihpun ngai, hnathawh zawh pawh chhe lutuka thawh, lei dawh chim leh ta mai te hi a tam ta riau mai a. Hman lawka mau sawngbawlna tura sum tam tak senga mimal-in an thawh hnu-a cheng tam tak man mau chan dipna khawl (Chipping machine) hman tlak loh an pek leh ngawt ang chite hi chu ngawih bopui mai chi a ni loh tehlul nen hrem an awm chu sawi loh an bawhzui thawm engmah kan hre zui lo.
A hma a kan sawi tak thenkhat thil chhia leh hlui man to tak taka lei a mipui sum tam tham tak a lo thlawna luangral thinah hian a mawhphurtu hrem an awm ngailo hi a fello lai ber a ni. Mipui pawi khawiha mipui sum luan ral tirtute hi hrem an nih ngailoh avangin a thei apiangin mipui sum renlo baksaka thiltih hi an hlau miah lova, chu chuan kan ram hi nasa takin hmasawnna kawnga a ti hnufum tawh a. Kawng sialtute, lei dawhtute, In satute, khawl buntute/sorkarin a leinate hian thalo taka an tih hian sorkara thiltitheite an hnungah an awm zel a, hnungthak inhiah tawnna a awm ngei ngei thin tih hi a chiang. Hmeichhia amah ringawta a rai ngawt theilo ang chiah hi a ni.
Chutiang a nih avang tak chuan thil diklo titute, mipui sum diklo taka hmang raltute hian hrem an tawk ngai hauh lova. Sorkarin ‘kan hrem’ an tih vete hi chu hna hniam te te thawk, a saptawng takin ‘small fry’ an ni deuh zel. Thenkhatah phei chuan hna thawk thalo apiang hi thuneitute tana sum siamna atana kawp an hlawk zawk a, hrem chu sawiloh an duat zawk ni hialin a ngaih theih fo mai. Hna dang thawk leh tawhlo tur emaw sorkarin thil a lei sak leh tawhloh tur ‘black list’ ngei ngei tura ngaihte hi hna an pek belh ta zel zawk tihte kan hre ve vek. Hetianga kan ram hmasawnna daltu leh mipuite khaw enga min rawktute hi Minister an ni emaw, officer lian an ni emaw sorkar hne-a sumdawng (supplier) an ni emaw, na taka kan hrem hma chuan kan rama hnathawh hian that ni a nei ngai lovang a, a chhe zawng hlirin kan kal ang.