POLITICS RUI

Kum 1947-a Kumpinu (British) sorkarin India ram a chhuahsan hma kum, 1946 khan chawpchilh takin Kumpinu sorkar aiawh a Mizoram (Lushai Hills) awptu ARH MacDonald khân political party din a phal tih kan ram chanchinah an ziak a. Ṭhenkhat erawh chuan AI Bowman leh DA Penn te chu Lushai Hills ram awptu ‘political officer’ niin an ziak bawk a. Eng pawh ni se, Mizote’n politics kan várpawh ṭan hun chu he mi hun lai vel hi chu a ni hrim hrim a, a takah erawh chuan lal lalna hnuaia awm kum khua ṭhin, mipui rorelna (democracy) a kan han lût thut mai kha kan luh hma aṭang hauhin kan buaina a inṭan tih loh rual a ni lo.

Ziaktu pakhat chuan lal lalna hnuai a awm ṭhinte’n India zalen hnu a democracy boruak kan tem ṭan khan ‘politics haitho kan khel ṭan chiah’ ni-in a sawi a, a dik thui viau a ni. Kan political party ding hmasa ber khan mipui sorkarin hna a thawh theihna atan chhiah tam tak kan chawi a la ngai dawn tih hre pha lovin lalte hnena Fathang (chhiah) ilo chawi kha rit an ti thar thut a. Chu chuan politics tuinu a hring a. Lal inching vawm kha hnam (hnamchawm) hmangaihna-ah an ngai ta a. Kan politics kha lal ve duhna, thuneihna changtu nih duhna aṭanga inṭanin chumi atana inchemhár pawitih lohna-in kan politics mit keu ṭan tir kha bulk an ṭan a, a bilhah a tho ta lo a ni.

Tun hnai-ah sorkar lehkha kan hmuh theih ang chhun chhunte tlawhchhanin Lengpui rama mimal ram, Indian Air Force (IAF) hmun siamna atâna an lâk (acquire) chungchâng thiam ang tâwkin kan han ziak ve a. Political party-te’n an lo dawn sawn dán hi Mizo Union hun tan tir lama an politics khelh dan hniam lutuk kan la pelh thui lohzia tilangtu chiang tak chu a ni awm e. IAF-in Medium Power Radar (MPR) dinna atana Lengpui a ram neitu mi 7-te ram 8 sorkarin a lâksak chungchâng kan ziahah hian tu party emaw politics a hmehbel a eng party bîk emaw puh tumna thinlung a awm hauh lova. Thudik tak hailan a nih theihna atâna Right to Information Act, 2005 tlawhchhana mi ṭhahnemngaite’n sorkar document an haichhuah behchhanin kan ziak ve mai chauh a ni.

Kan rilru ang lo lutuk mai-in kan political party liante an che chho ta a. Party dangte puhmawh tumna (blame game) chu an theihtawpin an khél ta hlawm tih social media leh media pangngai ngaihventute chuan kan hre awm e. Political party hruaitu lawkte’n hetianga thil an tih tâkah chuan an party hnathawktu, Minister-te dawhkana chaw-mal thlauh chhar tuma phusa ta rêng rêng a khawsa leh eptu lamah pawh an party hruaitute tihlawm tumtute hian a lova luakchhuakin thil an ti ve nasa bawk tih a lang chiang hle mai. He tah hian sorkarna chelhtu ni lo, eptu party lam mi-leh-sa pawh an bang chuang hauh lo.

Puchuam neite leh an puchuamte hi kan politics tui tinutu dik tak chu an ni. Tun boruakah chuan kan ram leh hnam tâna pawi thei túr ni a ngaih kha pho chhuah a ni dêk dêk a, ram hmangaihtu inti, ram hmangaih avánga ram kaihhruaina chan duhtu a insawite khan a tak ram an thleng pha lovin, Mizo Union hun hmasa lam ang khan an inchung an indensaka, an indensiak ta luai luai mai chu a nih hi. Zahthlâk a tling a, an zahpuiawm tih bâkin sawi thiam a har. Ram hruaitu leh political party hruaitute tlawnna atân leh party dang puhmawhna túr atana talhfiak pêk ang chauh a ni hlawm.

‘Politics haitho’ dik tak chu hei hi a lo ni. Remchâng a awm apianga politics a an khingpuite a chhe thei ang bera puha chirh theh zui hi ram hmangaihna huanga thun theih a ni lova. Thuneihna ruih chilh leh duh luat avanga pawl dang beng hniam a mahni pawl lawn sán tumna bâk a thleng pha lo. Mizo Union vanglai chhova lal inchung dengho ang kha kan la ngah takzet a ni tih hi hai rual a ni lo. Mizo Union a ruh tak takho kha chuan an party symbol ‘Sai’ (elephant) lem kha an hre chiang êm êm mai a. “Candidate chu vawkpui pawh ni se, Mizo Union a nih phawt chuan ka vote ang,” tih ṭawngkamte pawh a lar êm ṭhin kha.

Kha tiang hun lai kha chuan lehkha thiam kan tih ang chi hi kutzungṭanga thliah tham lek an la awm kha a ni a. Party politics-in a nuai ṭan lai a nih avangin an lo nu bulh bulh viau a nih pawhin a mawh lém lo. Túnah erawh hi chuan India rama ziak leh chhiar thiam kimna state hmasa ber tihte sawiin kan inchhuang mêk a, hman lai néna tehkhin theih loh khawpa rilru fîm tawh túra ngaih kan ni tawh. A takah erawh chuan kan la ni hauh lo thung. Kohhran duhdan ni a hria-a party unit tihbo tumtute pawh an báng hauh lova, kal hmasate ang thovin an zîngah party ruih chilh an insehmúr ve tuau tuau ta tho mai a nih hi.

Mahni awmna political party leh hawi zawng ṭan hrim hrim hi thil pawi a ni hranpa lo. Mihring kan ni a, ram leh hnam vei tak emaw politics ngaihtuah vak lo pawh tiamin ram hruaitu atâna duh zawng kan neih hi a thiang satliah mai ni lovin kan chanvo pawh a ni. Mizoram hruaitu lu ber túr atana political party zinga hruaitu ber (Chief Minister tur) atân a duh zawng kan neih rualin kan bial aiawh tur thlan dâwnah pawh candidate zingah duh kan thlang mai ang chu. Assembly inthlan bîkah hian Mizoram mipuite hian party hruaitu ber, CM ni thei mai túr enzâwnin vote kan thlâk tam viau a, chutih rualin bial tâna ṭha tura ngaih bâkah ram rorelna in (assembly house) atana ṭhu tura kan ît kan biala candidate zing ami vote tawp pawh an awm. He tianga vote thlak hi ṭan lam nei rún lem lo an ni duh viau.

Khawvêlah hian ruih theih thil hi a tam mai a. Ruihhlo ni lêm lo, zû angte pawh hi ruih theih a ni chungin zan lama rui deuh pawh a tûkah an harh leh mai a. Mahse, sakhua/kohhran rui leh political party ruihchilh meuh hi chu a nghet (permanent) khawp mai a, an harh chhuak leh lawk lawk duh lo viau. Hei hi kan Ram leh Hnam ṭhan-mawh-bawk dik tak chu a ni chiang mai. Ram leh Hnam tana ṭha ber túr pawh ngaihtuah thei lo khawpa hruaitu leh party âtchilh a ruihchilh bîk neih hi. Chuti’ang bawkin Pathian rinna lam aia sakhaw/kohhran thurin atchilh pawh hi a ni ve tho ang chu.

Sawi tawh angin politics leh sakhua/kohhran ruih chilh tawh chu zu rui angin an harh chhuak ve mai mai tawh lova. An pawm dan kha an sahuai-thing-vawn tlat tawh ṭhin. Sakhaw thila hlim rui bual bual chu pangngai taka Pathian be duhtute a tibuaitu, an kohhran tân leh ringtute tân hlawkna ai-in thlarau chhiava thlentu mai an ni fo. Khurbínna leh ‘sawn thianghlim’ tihte pawh lo chhuahna a ni. Bible-ah chuan Pathian chu a betute’n tih tak takin an be túr a ni tih kan hmu a, rilru fîm taka biak pawh a duh zawk ngeiin a rinawm.

Politics thilah kan nu but but mai hi a thluak fîm túra ngaih ram hruaitu leh hruai tumte rilru dik loh váng niin a lang. Ram leh hnam hmangaihna thinlung, ram leh mipui himna, hlimna leh hmasâwnna aia lalna leh thuneihna an âtchilh hlawm avangin thuneihna an chelh theihna a nih dawn phawt chuan an chekawite hi party politics hmangin an hrai rui duh a. Political party hi ram hruaitu ṭha chher chhuahna túr ni awm tak a nih lai-in chu tiang zawngin an hmang lo. Tlin theih kha an tum ber a nih avangin mi chher ai-in tling thei tur, party pawn lam mi an dap ruai zél hi.

Ram hruaitu leh hruai tumte hian bul ṭan ṭha se la. Politics tui nu hmang lova, ram tâna an theih tawpa thluak, tha leh zung hmang túr zawngin anmahni zuitute kaihruai se la, kan ram politics hi a fîm leh thei ang. Mizo Union ât bulh lai kha tlánsan a hun tawh a. Political party dangte leh an hruaitute chhe lai let dêra chhuah ang chi bánsan hi a hun tawh. He tiang kan sawi rual hian ram tâna thutlûkna ṭha lo lo siam tawhte, mahni ṭanghma hai avánga mipui sum eirûk chingte erawh chu kan thup tur a ni lo. Hnam leh ram mipui hmangaihna hi kan dah sán ber hunah chauh kan ram politics hi a kal dik dawn a ni.