Guest writer
HC Vanlalruata
ROHLU HRALH
MNF sorkar khan Kolkata (Calcutta kan tih ṭhin) khawpui a Mizoram House hlun ber mai, ‘Ballygunge Mizoram House’ ti a kan sawi mai ṭhin, Old Ballygunge Rd, Ballygunge veng ami chu an hralh a. An hralh chhan khatih laia sorkarin chhuanlam an siam chu Kolkata Municipal Corporation (KMC)-in a chhawng sak belh an phal tawh loh avangin hmun danga chhawng sâng zawka sak theih na’na ram dang leina atân tih a ni a. An hralh tih thawm hriat a nih khan sawisélna a nasa hle a, a bîkin social media a luah khat hlê a nih kha.
MNF sorkar a tla a, ZPM sorkar a lo piang ta a. Anni hian nasa taka an lo dodál tawh ang ngei-in lâklêt leh tumin an bei a. A leitute hnên aṭangin a leina man pawisa pawh an ṭhing a, an hmu lêt leh a ni awm e. Mahse, court-a an inkhinna-ah Mizoram sorkar an chak ta lo tih thawm kan lo hriat kha. Thil rêng rêng hi, a bîkin politics-ah chuan sawiseltu an awm rualin sawi mâmtu an awm zêl tih kan hria a. Mahni han insawi lût ta ila, ka pa kha chuan a ṭul tawpah lo chuan mahni thil neih hralh kha ṭha a tih loh thu min hrilh ṭhin a. Thawmhnaw hâk duh tawh loh pawh hralh ai chuan a mamawhte pêk kha a sawimawi ṭhin mai ni lovin, mahni ram hralh chîngte phei chu an ding chhuak lo mai ni lovin a tlaran zawnga che leh hmasawn pui lovah a puh ṭhin.
He tianga kan sawi avang hian Zoram Medical College & Hospital (ZMC&H) chungchânga eptu party-te’n tuna sorkar dinglai an puhna, he medical college hralh tum anga chhe taka an puh hi chu a dik zîk tluak lovin ka hria. Sorkar laipui-in All India Institute of Medical Sciences (AIIMS) a sem dawn (i ti mai ang), ram chhûng hmun hrang hranga din a tum lai khân ka ṭhian ṭhenkhat Health department a thawkte chu Mizoram sorkarin neih ve tumin chuh ve ngei se tiin ka lo hrilh ṭhin a. Mahse, sorkar lamin an ngaihsak lo. Shillong a an din ták Mizote pawhin kan pan tâk huai huai Ministry of Health & Family Welfare hnuai ami NEIGRIHMS te ang tal neih ve hi ka rual-awhna a la ni reng.
ZMC&H pawh hi sorkarin a zuar ni lovin central sorkar enkawlna hnuai-ah awm se tih duhna hi a lian êm êm a. Mizoram ang, sum lama pachhe lutuk sorkar tân chuan hralh lam ni lovin sorkar laipui a Ministry of Health & Family Welfare enkawl túra an kuta dah hi a ṭha zawk a. Dik tak chuan kan sorkar sum dinhmun ngaihtuahin ZMC&H enkawl hi kan zawh loh nghawngkawl dik tak a ni. Mizoram University hi state university-in din ni ta sela kan sorkarin a enkawl zawh lo turzia hi sawiin a siak lova, central university a min pe hlauh hi kan vannei a, India ram puma University ṭha zînga a lan theih chhan pawh hi a ni.
Ṭhiah emaw, mimal enkawl tura dah (privatise/outsource) ṭulte chu kan sorkar corporation-te hi an ni. Kum 2012 a Deloitte India-in Mizoram sorkar hnuai a corporation (public sector undertaking)-te a zir chianna-ah khan ‘sumthuni nu’ pathum - MAMCO, ZENICS leh ZOHANDCO te chu nuai bo/tihtawp turin rawtna a siam a. MIFCO chu mimal kuta hlan (privatise) tura tiin ZIDCO chu a ruangam siamṭhat (restructuring) turin rawtna a siam thung. He rawtna hi tipuitling túrin kha tih lai a Finance Minister Pu Lalsawta khan hma a la thui viau a. Mahse, sorkar thar khan Deloitte India rawtna hi tipuitling ta lovin a hma ang bawkin MLA zinga minister dinhmun chang ve lote ṭhibeh theihna atân a hmang zui leh ta a nih kha.
Thu dik tak kan sawi duh chuan kan sorkar hrawn tawhte leh hrawn mekte hian sum renchem hi an sawi vek a, a tak taka tihpuitlin tum leh tipuitling ta hi kan la hmu meuh lo. An sorkar loh lai a adviser to chief minister ruat te, OSD to chief minister ruat te nasa taka sawisel ṭhin khân an sawisélte aia tam an ruat leh mai a. Thlan tlin (MLA) ni lo adviser a ruat sawiseltute khan an sorkar ve hunah chutiang chuan an ti ve leh tho mai a. Mizovin ‘Zawlbuka e tâng ve ve’ kan tih ang vek hi an ni a, ‘Duh ve zela’ te deuh vek an ni. Saphovin, “Darthlalang hmanga sak ina chéng chuan lung vawm chîng suh se,” an tih hi kan chhiar ngai lo a ni awm a sin. Constitution leh Constitution Schedule 10-na siamṭhatna-a ‘sorkar’ tihtêt a mipui sum (public money) sénral tihtlém lam hi an hawi rêng rêng lova. Hawi a hnêkin pawisa hman ralna túr an dap ruai ni mai hlawm hian a lang a, ṭul lova uchauk taka mipui sum hman ralna hi a tam lua a ni.
Chu ti’anga kan sawi mêk rual chuan tuna kan sorkar hrawn mêkin sorkar hmasate lo din Mizoram rohlu leh ro tling hralh emaw mimal company kuta hlan fai vek a tum ta emaw tih mai túra lang hi chu a lungchhiatthlâk ngawt mai. An sorkar tirh phat aṭangin kan thlawhna ṭumhmun neih chhun tak meuh meuh Lengpui ṭumhmun chu Indian Air Force (IAF) hnena hralh tumin hma an la nghâl tih thawm kan hria a. Lengpui ṭumhmun enkawltu general administration department (GAD) changtu Chief Minister chuan hralh an tum thu a sawi bâkah LPS Special Report-a Pu Vanneihthanga’n a kawmna-ah a hralhna sum an ît thu chiang taka a sawi kha kan lo enin kan lo ngaithla awm e.
He thu hi mitdelte hriat khawpa a lo darh tâkah khân kan ri ta hlut mai a. Political party 2 kaihhruai sorkar kal ta-in harsa taka Mizoram thlawhna ṭumhmun neih chhun an lo din tawh deh ral tumna thawm chuan mi tam tak a ṭhawng harh ta a. Politics-a insawiselna satliah piah lamah central sorkar leh Mizoram sorkar hnuaia officer nihna pawimawh tak tak chelha lo thawk tawh ram vei si tam tak an intêlkhawm a, Lengpui Airport Forum an din ta hial a ni. Nikum lamah hemi chungchang bîk hi chu kan ziah tawh avángin kan luh chilh tawh rih lovanga, kan ram rohlu dang deh ral an tum dán erawh hi chu ngawihbopui chi a ni hauh thung lo.
Lengpui ṭumhmun piah lam sawi ngai hi a hrehawm ngawt mai. Ka ṭhianpa ka tih ve ngat, Power & Electricity department a SE a nih lai a sorkar hna aṭanga chawl ta Pu R. Lalrinkima hian nikum tawp lam khan thil a ziak nual a. Beng verh tak tak a tam viau na-in ṭhenkhat chauh tarlang ta ila. Kan sorkar hian tuitha hmanga kawlphetha siamchhuahna a enkawl lai mêk ṭhenkhat hi mimal/company enkawltir (outsource) an tum nual a lo ni a. Hydro electric power plant emaw, eng pawh mai hi a hlâwk tawh lo a nih a, sum eiraltu a nih chuan hlawk zawka enkawl (rejuvenate) theitu hnena pêk hi a pawi lo mai ni lovin a ṭhat zawkna a awm.
Entir na’n kawlphetha pe chhuak thei tawh lo a lo awm a, pe chhuak leh thei tura tuaithar thei company hnêna pêk chu a ṭha. Chuti ni lova, Pu R. Lalrinkima sawi, Kundan Green Energy Pvt Ltd hnena sorkarin ‘outsource’ a tum hydro-electric project pathum - Serlui ‘B’, Maicham Phase-I leh Maicham Phase-II ang te hi chu a dik hauh lo. Kum tin cheng vaibelchhe za tel hlêp la nei reng chunga company hnena pek a, an kawlphetha thawhchhuah 12% chauh a thlawna dawn ve hi a fuh lo. Sorkar hmasa hun lai a harsa taka an lo din, zir chianna fumfe awm si lova tlangval sual a tlaran zawnga chêt chîng ang mai a thil hralh ringawt tum hi a zahthlâk hrim hrim. Puanhnuai a sum néna indawrna leh induhsakna uchuak váng a ni ang tih a hlauhawm hlel hek lo.
Vai companyṭhenkhat hian a taka tih theih hauh loh ti thei a insawi a state sorkar dawr an chîng fo tihte hi hriat a ṭha a. An ṭawngkam thiam a tawlh thluk leh thuneitute hnêna sum tam tham tawktarh avánga thutlûkna dik lo siam palh hi ram leh mipui tân a pawi thui thei viau tih hi hriat a ṭha bawk. Lengpui ṭumhmun a ni emaw, hydro-electric project a ni emaw, hun hmasa lama an lo din tawhte enkawl harsa tih avánga dehral tum zel hi a fuh ber lo. Mimal/company hnêna hlan awm ngawih ngawih, hlan avanga ṭha zawk túr chu a awm thei e, mahse, ngaihtuah chiang mang lo leh a hnu a ram leh mipui tâna la pawi túr leh kan ui leh túr hi chu i thehthang lul suh ang u. Pawisa inpêk rûk vâng a nih phei chuan ṭhangtharte’n na takin an la rawn dem ang. Thutlûkna eng pawh siam dawnin mipui tân a ṭha tluantling em tih ngaihtuah ni se, tuna mimal hlawkna tur ringawt ngaihtuah a nih chuan kan za vai a tan a pawi mai ni lovin thutlukna siamtu leh an thlah kal zelte tan a la pawi ngei ang.