STATE CIVIL SERVICE

Tun hnai a MPSC-in Mizoram Civil Services (Combined Competitive) Examination result siamthat ngai awm chungchang ni hauh lo, state civil service atana kumtin mi tam tham tak lâk ziah hi kan sorkar inrelbawlna atan a la pawi dawn riau a ni. Political Science a Public Administration kan zir dán chuan sorkar ruangâm awm dán tur chu a chhîp zum, a hnuai lam arh, 'Pyramid' ang a ni tih a ni a. Chumi awmzia chu sorkar hnathawk hniam lam an tam anga a sâng lam an tlêm chho zel anga a zuih chho tur tihna a ni awm e. Túna kan kal dán erawh hi chu a letling chiah a ni thung.

Túna kan kal dánah hi chuan kan sorkar ruangâm hi a lu a lian bûr anga, a taksa a zuih si a. A lu hian a la búk thlu mai ang tih hlauhawm tak a ni. A officer lian lam hi an hlawh a tam bawk si a, sorkar senso an tisâng em em a, a tam ber hian an thawk tlêm hle bawk si. Nikum April thla laihawl a kan MCS neih zât chu hetiang hi a ni: Supertime Grade A -5, Supertime Grade B- 12, Selection Grade-35, Junior Administrative Grade-52, Senior Grade-59, Junior Grade-32, an vaiin = 195. MPS, MIS leh MFAS-te sawi tel lo pawhin mihring nuai 12 bawr vel awmna sorkar officer lawk bawr hi an tam lutuk a, kum tinin tam tham fe kan la la ziah zui bawk nén.

He tih lai hian a hniam lam, ṭangkai êm êm sîte hi lâk thar an tlêm ta viau mai a. Hriselna leh zirna lam ngai pawimawh bera insawi kan sorkar hrawn tawh leh hrawn mêkte hian zirtirtu indaih lohna phuhrûkna atân te, hriselna lam, damlo enkawl kawnga pawimawh êm êm te an indaih lo em em tih hre chungin lâk belh lam hi harsa an tihzia chu Assembly inkhawmah sawi chhuah a lo ni leh ṭhin a nih hi. Thingtlâng lamah zirtirtu pakhat chauh awmna sikul a la tam thu kan hre fo a. Zirtirtu indaih loh nasatzia phei chu kan hre hlei hlui a ni. Centrally Sponsored Scheme hnuai a a nghet lova hnathawkte an nawrh apiangin namen lovin damlo enkawl leh zirna lamah kan buai ziah tih kan hria.

Health department chauh pawh hi sawi ta ila, PHC a doctor pakhat pawh awm lohna la awm rengte, nurse leh health worker indaih lohna nasa tak mai te. X-ray khawl awmna a x-ray technician dah theih loh te a la tam a. Health & Wellness Centre a thawktu awm mumal lo zozaite, Health Sub-Centre tam tak phei chu hriselna lam thiamna nei hauh lo Grade-IV chauh awmnate a la awm tam ni awm tak a ni. Mipui hriselna lam heti khawpa kan enkawl hneh loh lai leh kan tu-leh-fate chher puitlinga Mizoram hmasawnna atâna mi ṭangkai a chhuah theitu tur zirna sikul lama indaih lohna namên lo a awm lai a, civil service officer tam tham tak kumtin lak mai hi Mizoram sorkar hian a tlin (afford) reng dawn lo.

A kim chang chuan kan sawi seng lovang a, êng pek kawngah pawh electric bana lawn túr lam kan nei tlêm chho zel a, hei hian mipui tân harsatna a siam mêk a, chu chu entîrna pakhat chauh a ni. Police lamah hian hna ruak 4,000 vel a awm a, chu lam chu sorkarin hnawh khah harsa a tih em em lai-in kumtinin a officer túr lam chu thahnem tham tak an la reng a. Police lal hi tam viau mah se, a taka thawktu an tlém miau chuan Police hian hna an thawk ṭha thei chuang ngai lovang. He tianga kan kal zel chuan saphovin 'a general without soldiers' an tih ang mai-in lal bur si ho nei lo officer hi kan ngah hle mai dawn a ni.

State civil service (MCS, MPS, MFAS leh MIS) te hi lâk loh tawp tur tihna a ni lo. Mahse, kan lâk dan kalphung hi thlak a ngai a ni. Tun hma a, an la lo vung vung a, an lâk ve ṭuma tam tak mai an la huk thin phei kha chu a tha lo leh zual. An pension rual leh ṭhup mai ṭhin a nih kha. A chung lama kan sawi ang khian a bik takin MCS/MPS te hi kan ngah lutuk tawh a, kum tin mai a ṭhahnem tham tak lak ziah hi a ṭulna a awm tawh lo hrim hrim a ni. Kum tina kan la a nih pawhin pahnih/khat vêl chauh lâk ṭhin ni se a ṭha ang. Sorkar laipui-in UPSC kaltlanga All India Service a lâk dan ngei pawh hian harsatna a siam. Police department hi entîrna siam ta ila, IGP hi sanctioned post chu pakhat chauh a awm a, chutih lai-in 4 te, a châng phei chuan 5-te IGP hlîr an awm ta ṭhin a, an hlawh lâkna túr post dang dap a ngai ṭhin a nih hi.

Hetiang hian kan state Civil Service officer-te hi an indaih luat avangin an awmna tur an dap a, an hna tur siam chawpin an nihna designation pawh phuah chawp a ngai chho zel dawn a ni. MCS bîk phei chu IAS officer-te leh departmental officer-te nén hnawk an intitawn tawh a ni ber. A post hming chu phuah chawp mah se, hlawh lâkna tur post dang daih a ngai fote hi zia lo tak a ni. Entir na’n MPS kan lâk chhoh reng a, sum harsat chhuanlama constable leh a chunglam pension leh thi awm ve reng bawk si hmun ruak kan hnawhkhah theih loh chuan nakin lawkah chuan MPS junior grade (Dy. SP) hian mi tlêm tê tê chauh an ho hun a la awm mai dawn tih a lang reng.

Tun tangka kum kal lai a kan Budget pumpui a sorkar hnathawk hlawh, inrelbawlna leh pension hlawh atana ruahman (revenue expenditure) hi 82.51% a ni a, capital expenditure (hmasawnna atâna sum hman tur ruahman) chu 17.49% chauh a ni. Sorkar inrelbáwlna chungchânga Prime Minister Narendra Modi thurolum hi Mizoram ang state pachhe tak leh a michéng tlêmte tân chuan a pawimawh zualin ka hre ṭhin – ‘Minimum government, maximum governance’ tih hi. Keini chu kan sorkar, kan department-te hi a lian êm êm mai a, an enkawl mipui lamin hma an sawn lem si lo. Commerce & industry department lian pui kan neih lai-in industry ti a sawi tlâk kan la nei lem lo ang hi a ni.

State te reuhte ni si hi kan sorkar ruangâm hi kan pawngpaw tihlen a. Uttar Pradesh vela PWD SDO bial tiat lek, Police lamah pawh an SDPO bial pawh tiat lo state khan E-in-C, chief engineer engemawzat leh a hnuailam SE, EE SDO-te kan hung ṭeuh a, kawngpui ṭha erawh kan nei hlei lova. DGP, IGP 5 vel, DIG rual leh SP ngawt pawh kan ngah a ni a. Sorkar hnathawkte inthiah kim fir ferna atân hian district-te hi kan ngah ta lutuk a, sum renchem hi kan sawi ve ṭhin tak na a, thu chauh, hla chauh tih ang a ni.

Parliament-in Constitution 10th Schedule siam danglamin MLA neih zat a zira minister neih theih zat túr a bituk a. Hei hi mipui sum (public money) renchemna atan liau liau a ruahman a ni. Mizoram te ang MLA 60 leh a aia tlem neite chu min hlahthlemin chief minister tiamin minister 12 neih phalsak kan ni a. Kan state pachhiat tehlul nen chuan hei hi kan duhtawk lo nasa mai a, sorkar hmasa lamte hemi kawnga an kal dan sawisel nasa ber tuna kan sorkar pawh hi a zualzawpui vaihlenhlo tih ang mai a ni. Minister of state nena intluk adviser to CM tam fe bakah board chairman ang chite chu MLA pawh ni lo deuh hlirin an chelh a, OSD leh consultant thlengin kan ngah hle a nih hi.

MCS bîk hi sawi leh ta i la, senior grade hian SDO (civil/sadar) leh BDO bakah DTO-te district te deuhah chuan kawp mai se, chutiang zelin Addl. DC te pawhin PD, DRDO te pawh kawp rawh se, hna an ngah lo. Kan sawi kim seng lova, kan hre thiam mai awm e.

A hma lama kan sawi tawh ang khan kan sorkar hi public administration kalphung pangngai angin a hnuai lam arh, a chhîp zum a kal leh a ngai tawh tak zet a ni. Civil service tur kum tina tam tham tak lâk bansanin, sorkar inrelbawlna lam tihlen kan bánsan ang a, mipui tana thawka rawngbawl a, a tak taka thawk túr leh tha thawhtu túr lam lâk uar thar leh a ṭúl tawh a ni. Pisa nuam, a chhûng zau leh tihlum a tihvâwt theih chhunga ṭhutna dupa ṭhu tur ai chuan thingtlâng kilkhawra chêngte damlo enkawltu, kan tu-leh-fate thiamna lama zirtirtu, kan electric a chhiata bana lawna siamtu angte hi kan ngaih pawimawh thar leh a hun tawh a. Ralmuang lova kan awma min thlamuantu Police te, a taka kawng siamna a thawk theite kan mamawh a ni. Chu lam hawi chuan ke i pên thar leh tawh ang u.